آزمون اخلاقی فیفا در آستانه ۲۰۲۶؛ واکاوی سکوت در برابر فجایع میناب و لامرد

این وضعیت، بحث‌هایی جدی را درباره مسئولیت اخلاقی نهادهای ورزشی در جهان معاصر برانگیخته و این پرسش را پیش کشیده است که آیا بی‌طرفی ادعایی، مجوزی برای سکوت در برابر نقض حقوق غیرنظامیان است؟ نادیده گرفتن آسیب‌های وارده به فضاهای آموزشی و ورزشی، اعتبار جام جهانی پیش رو را با چالشی بی‌سابقه مواجه کرده و ضرورت پاسخگویی فیفا در قبال ارزش‌های بشری را بیش از هر زمان دیگری برجسته ساخته است.
 
۱. میناب؛ آزمونی برای حقوق کودک در منازعات مسلحانه
حادثه اصابت موشک به دبستان دخترانه «شجره طیبه» در میناب (حوت ۱۴۰۴)، یکی از بحث‌برانگیزترین رخدادهای اخیر در حوزه حقوق بشردوستانه به شمار می‌رود. این رویداد از منظر کنوانسیون حقوق کودک و اصول حاکم بر حمایت از غیرنظامیان، قابل بررسی است:
 
حریم امن آموزشی: بر اساس معاهدات بین‌المللی، مدارس به‌عنوان فضاهای غیرنظامی باید از حملات مصون بمانند. گزارش‌ها از جان باختن شمار زیادی از دانش‌آموزان و کارکنان آموزشی در این رویداد حکایت دارد؛ موضوعی که می‌تواند از منظر ماده ۶ (حق حیات) و ماده ۲۸ (حق آموزش در محیط امن) کنوانسیون حقوق کودک مورد توجه قرار گیرد.
 
چالش دقت در هدف‌گیری: برخی تحلیل‌های مبتنی بر تصاویر ماهواره‌ای، این حمله را از نوع «نقطه‌زن» توصیف کرده‌اند. در عین حال، گزارش مستقلی که وجود اهداف نظامی در مجاورت این مدرسه را تأیید کند، منتشر نشده است؛ موضوعی که بحث «مسئولیت اثبات» (Burden of Proof) را برجسته می‌سازد.
 
۲. لامرد؛ چالش امنیت فضاهای ورزشی
حمله به یک سالن ورزشی در لامرد در زمان تمرین ورزشکاران نوجوان، نگرانی‌ها درباره امنیت زیرساخت‌های ورزشی را افزایش داده است.
 
تلفات انسانی در محیط ورزشی: جان باختن تعدادی از ورزشکاران نوجوان در این حادثه، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها داشته است. این رویداد از منظر حفظ فضاهای ورزشی به‌عنوان محیط‌های امن، قابل تأمل است.

مفهوم «امنیت ورزشی»: کارشناسان بر این باورند که تکرار چنین حوادثی، ایده «ورزش به‌عنوان فضای بی‌طرف و امن» را با پرسش‌های جدی روبه‌رو می‌سازد. وقتی قهرمانان فردا در محل تمرین خود امنیت ندارند، فلسفه وجودی تورنمنت‌های جهانی زیر سؤال می‌رود.
 
۳. فیفا و چالش استانداردهای دوگانه
در این میان، عملکرد فدراسیون جهانی فوتبال و ریاست آن توسط جیانی اینفانتینو (Gianni Infantino)، به یکی از محورهای اصلی بحث تبدیل شده است.
 
سکوت مورد انتقاد: برخی رسانه‌ها، واکنش محدود یا عدم موضع‌گیری صریح فیفا در قبال این رویدادها را نقد کرده‌اند؛ به‌ویژه در مقایسه با واکنش‌های سریع این نهاد در برخی بحران‌های بین‌المللی دیگر.

بحث «ورزش‌شویی»: برخی تحلیلگران، این وضعیت را در چارچوب مفهوم (Sportswashing) تفسیر می‌کنند؛ استفاده از رویدادهای ورزشی برای پوشاندن حقایق سیاسی و بحران‌های انسانی.

جایزه صلح فیفا: اهدای نخستین «جایزه صلح فیفا» به دونالد ترامپ (Donald Trump) در سال ۲۰۲۵، با انتقاداتی همراه شد. منتقدان این اقدام را نشانه‌ای از سیاسی‌شدن تصمیم‌گیری‌ها در این نهاد دانسته و خواستار شفافیت بیشتر در معیارهای انتخاب شده‌اند.
 
۴. دیپلماسی بازوبندهای مشکی؛ سکوت در برابر سوگ
حضور بازیکنان تیم ملی ایران با بازوبندهای مشکی و تصاویر کودکان جان‌باخته، بازتابی از واکنش‌های انسانی در فضای ورزشی بود. با این حال، عدم واکنش رسمی از سوی مقامات فیفا به این اقدام، از سوی برخی ناظران به‌عنوان نشانه‌ای از رویکرد محتاطانه این نهاد در مواجهه با مسائل انسانیِ خارج از دایره منافع تجاری تفسیر شده است.

فرجام سخن
جام جهانی ۲۰۲۶، فراتر از یک رویداد ورزشی، به آزمونی برای سنجش میزان پایبندی نهادهای بین‌المللی به اصول اخلاقی تبدیل شده است. اگر فوتبال را زبان مشترک انسان‌ها بدانیم، بی‌تفاوتی در برابر رنج انسان‌ها می‌تواند به تضعیف همین زبان مشترک بینجامد.
 
حال باید پرسید: آیا جام جهانی ۲۰۲۶ جشنی برای فوتبال خواهد بود یا سوگواره‌ای برای اخلاقیاتی که در هیاهوی استادیوم‌ها به فراموشی سپرده شد؟