خبرگزاری صدای افغان(آوا)-قم: گفتمان جستجوی راه تعالی با عنوان «امام حسین (ع) و شناسایی فتنههای جهان اسلام» با حضور دو تن از کارشناسان علوم دینی، در دفتر نمایندگی مرکز فعالیتهای فرهنگی اجتماعی تبیان در شهر قم برگزار شد.
در ابتدای این نشست، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمود میرزایی، پژوهشگر علوم دینی، با محوریت راهبرد امام حسین (ع) در مواجهه با فتنهها، به تبیین مفهوم فتنه در آموزههای دینی، مصادیق تاریخی آن و وظیفه مسلمانان در برابر فتنههای پیچیده جهان اسلام پرداخت. وی با تأکید بر ضرورت فهم دقیق واژه «فتنه»، تصریح کرد که پیش از ورود به بحث قیام عاشورا، باید نگاه روشنی به معنای فتنه در ادبیات لغوی و وحیانی داشت.
این پژوهشگر علوم دینی با اشاره به دیدگاه علمای لغت، فتنه را به معنای امتحان و آزمایش دانست و با نقل دیدگاه مرحوم طبرسی در «مجمعالبیان»، توضیح داد که فتنه همانند افکندن طلا یا نقره در آتش است تا عیار و حقیقت آن آشکار شود. به گفته وی، در ادبیات دینی، فتنه تنها به آشوب و بلوا محدود نمیشود، بلکه هر امتحان سختی که انسان را در معرض انحراف، گمراهی و حتی عذاب الهی قرار دهد، مصداق فتنه است.
میرزایی با استناد به آیات قرآن کریم، خاطرنشان کرد که فتنه در ادبیات وحیانی عمدتاً در سه معنا به کار رفته است: نخست، امتحان و آزمایش الهی؛ دوم، آمیختگی حق و باطل؛ و سوم، آشوب و هرج و مرج اجتماعی. وی برای هر یک از این موارد به نمونههای تاریخی اشاره کرد و از ماجرای گوساله سامری در قوم بنیاسرائیل به عنوان نمونهای روشن از فتنه به معنای امتحان یاد کرد؛ جایی که قوم حضرت موسی(ع) در غیبت پیامبر خود، در معرض آزمایشی سخت قرار گرفتند.
وی در ادامه، جنگ جمل را مصداق بارز آمیختگی حق و باطل دانست و افزود: در این واقعه تاریخی، گروههایی از اصحاب پیامبر اکرم (ص) در دو جبهه متقابل قرار گرفتند و همین امر، تشخیص مسیر حق را برای بسیاری دشوار کرد. به گفته او، فتنه در این مرحله به گونهای بروز کرد که هر دو طرف مدعی حقانیت بودند و این همان خطری است که همواره امت اسلامی را تهدید میکند.
این استاد حوزه با اشاره به آیات سوره عنکبوت، تأکید کرد که فتنه و امتحان، امری عمومی و فراگیر است و هیچ انسانی از آن مصون نیست. وی گفت: قرآن کریم صراحتاً میفرماید صرف ادعای ایمان کافی نیست و همه انسانها ناگزیر در معرض آزمایش قرار میگیرند. از این رو، تصور اینکه انسان میتواند با بیتفاوتی یا کنارهگیری از فتنهها در امان بماند، تصوری نادرست و بر خلاف نص قرآن است.

میرزایی با اشاره به آیات «الفتنة اشد من القتل» و «الفتنة اکبر من القتل»، خاطرنشان کرد که قرآن کریم فتنه را خطری بزرگتر از قتل میداند و از مؤمنان میخواهد که با آگاهی و بصیرت، نسبت به ریشهها و پیامدهای آن حساس باشند. وی افزود: عبور سهلانگارانه از کنار فتنهها میتواند انسان و جامعه را به سرانجامهای تلخ و جبرانناپذیر بکشاند.
وی در بخش مهمی از سخنان خود، به بررسی فتنه زبیر در جریان جنگ جمل پرداخت و آن را نمونهای روشن از تأثیر عوامل درونی و بیرونی در انحراف خواص دانست. به گفته وی، زبیر که در مقاطعی از مدافعان امیرالمؤمنین علی(ع) و از یاران نزدیک ایشان بود، در اثر فتنه حب دنیا و حب فرزند، به ویژه تحت تأثیر فرزندش عبدالله بن زبیر، از مسیر حق منحرف شد. میرزایی تأکید کرد که عدم تربیت صحیح و وابستگیهای عاطفی نادرست میتواند حتی شخصیتهای برجسته را به ورطه فتنه بکشاند.
این پژوهشگر علوم دینی با اشاره به گفتگوی امیرالمؤمنین علی (ع) با زبیر در آستانه جنگ جمل، خاطرنشان کرد که امام (ع) با یادآوری سخنان پیامبر اکرم (ص)، پرده غفلت را از پیش چشم زبیر کنار زد، اما وسوسههای فرزند و تعلقات دنیوی، مانع بازگشت کامل او به جبهه حق شد و سرانجام، زبیر نتوانست از این فتنه سربلند بیرون آید.
میرزایی سپس به تحلیل ریشههای قیام امام حسین (ع) پرداخت و تصریح کرد که قیام عاشورا، واکنشی آگاهانه به بزرگترین فتنه تاریخ اسلام، یعنی فتنه بنیامیه بود. وی با استناد به گزارشهای تاریخی، به سخنان ابوسفیان و برخی چهرههای برجسته بنیامیه اشاره کرد که نشان میدهد هدف آنان از به دستگرفتن قدرت، نه حفظ اسلام، بلکه نابودی تدریجی آن بود.
به گفته وی، امام حسین (ع) با درک عمیق این خطر، به این نتیجه رسید که اگر در آن مقطع تاریخی قیام نکند و خون خود را فدای دین نکند، چیزی از اسلام باقی نخواهد ماند. وی افزود: این قیام، نه تنها خدمتی به امت اسلامی، بلکه خدمتی به کل بشریت بود؛ چرا که امام حسین (ع) با ایستادگی در برابر فتنهای که در پی محو اسلام بود، مسیر حق را برای همیشه در تاریخ روشن ساخت.
این استاد حوزه همچنین «لقمه حرام» را یکی از عوامل اساسی بروز و گسترش فتنهها دانست و با اشاره به خطبه ۱۵۹ نهجالبلاغه و سخنان امام حسین (ع) در روز عاشورا، تأکید کرد که وقتی شکمها از حرام پر شود، گوش شنوا و دل پذیرا برای حق باقی نمیماند. وی گفت: لشکر یزید، با وجود نصیحتها و هشدارهای امام حسین (ع)، به دلیل آلودگی به حرام، نتوانستند حقیقت را بپذیرند.
میرزایی در پایان، علم و آگاهی را مهمترین راه عبور سالم از فتنهها دانست و خاطرنشان کرد: از منظر قرآن و سیره اهلبیت (ع)، انسان یا در جبهه حق قرار دارد یا در جبهه باطل؛ راه سومی وجود ندارد. به گفته وی، درس بزرگ قیام عاشورا برای مسلمانان امروز، ضرورت بصیرت، تربیت صحیح و پاکی معیشت برای مقابله با فتنههای پیچیده و چندلایه جهان اسلام است.
در ادامه این گفتمان، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمد آصف سلطانی، پژوهشگر علوم دینی، با تبیین جایگاه تربیت در مکتب اهلبیت (ع)، به بررسی تفاوتهای بنیادین نگاه اسلامی و غربی به مسئله تربیت پرداخت و تأکید کرد که جهان امروز بیش از هر زمان دیگر به بازگشت به تربیت الهی و حسینی نیازمند است.
وی با اشاره به تجربه تحصیل در رشته علوم تربیتی در دانشگاه گفت: در فضای آکادمیک غربی همواره این گزاره تکرار میشود که جوامع شرقی و اسلامی چند قرن از نظر تولید نظریههای تربیتی عقب هستند، در حالی که قرآن کریم و منابع غنی حدیثی اسلام، سرشار از آموزههای عمیق تربیتی است، اما متأسفانه در بهرهبرداری علمی و کاربردی از این گنجینه عظیم، کمکاری جدی صورت گرفته است.
دکتر سلطانی با بیان اینکه تربیت از منظر اسلام، امری سطحی و مقطعی نیست، تصریح کرد: یکی از اختلافهای اساسی میان دیدگاه غربی و اسلامی در این است که غرب، تربیت را از پس از تولد کودک و حتی از هفتسالگی آغاز میداند، در حالی که در آموزههای دینی، تربیت از پیش از ازدواج آغاز میشود.
وی در همین زمینه به حدیث مشهور «ایاکم و خضراء الدمن» اشاره کرد و گفت: پیامبر اعظم (ص) با این تعبیر، بر نقش بنیادین خانواده در شکلگیری شخصیت انسان تأکید میکند و هشدار میدهد که زیبایی ظاهری بدون ریشه تربیتی و خانوادگی سالم، میتواند منشأ انحرافات و فتنههای عمیق اجتماعی شود.

این پژوهشگر علوم دینی، با نقد دیدگاه رفتارگرایان غربی درباره «تو خالی بودن» شخصیت انسان در بدو تولد، اظهار داشت: برخلاف ادعای برخی نظریهپردازان غربی که کودک را همچون لوح سفید یا ظرفی بیشکل میدانند، قرآن کریم انسان را موجودی برخوردار از فطرت الهی معرفی میکند. خداوند متعال، از آغاز تولد، دستگاه فطرت، گرایش به ایمان، خیر و حقیقت را در وجود انسان قرار داده است و این فطرت حتی در سختترین شرایط نیز انسان را به سوی خدا هدایت میکند.
وی با اشاره به حدیث معروف پیامبر اکرم (ص) درباره حرارت جاودانه عشق به امام حسین (ع) در دل مؤمنان، گفت: محبت و عشق به سیدالشهدا (ع) امری اکتسابی و آموزشی صرف نیست، بلکه ریشه در فطرت انسان دارد. این عشق، نشانه روشنی است از اینکه شخصیت انسانی از ابتدا خالی و بیمحتوا نیست.
دکتر سلطانی در ادامه، تربیت را فرآیندی مستمر و مادامالعمر توصیف کرد و افزود: هم اندیشمندان شرقی و هم غربی پذیرفتهاند که تربیت یک پروژه کوتاهمدت نیست، بلکه یک فرآیند پیوسته است که از پیش از تولد آغاز میشود و تا پایان عمر ادامه دارد. وی در تبیین این معنا به داستان پسر حضرت نوح (ع) اشاره کرد و گفت: انحراف زمانی آغاز شد که مرحله «خودتربیتی» بدون پایبندی به آموزههای الهی شکل گرفت.
وی با بیان نمونههایی از سیره تربیتی امیرالمؤمنین (ع)، به ماجرای برخورد مالک اشتر با فردی بیادب اشاره کرد و گفت: مالک اشتر نه تنها فرماندهای شجاع در میدان نبرد، بلکه مربیای بزرگ در عرصه اخلاق و تربیت بود؛ تا جایی که برای اصلاح یک فرد ناآگاه، به مسجد رفت و برای هدایت او دعا کرد. این رفتار، اوج نگاه تربیتی در مکتب علوی است.
این پژوهشگر علوم دینی سپس به سیره تربیتی امام حسین (ع) پرداخت و اظهار داشت: در واقعه کربلا، امام حسین (ع) توانست در زمانی کوتاه، شخصیتی مانند زهیر بن قین را که پیشتر با امام زاویه داشت، به نقطه اوج کمال تربیتی برساند. این تحول چنددقیقهای نشان میدهد که تربیت در مکتب حسینی، اگرچه فرآیندی است، اما در لحظات خاص میتواند به نهایت اثرگذاری برسد و انسان را به «غایت قصوای» تربیت برساند.
دکتر سلطانی با تأکید بر پیوند تربیت و امر به معروف و نهی از منکر گفت: جامعهای که بر پایه تربیت الهی شکل بگیرد، زمینه بروز فتنه را از بین میبرد. اما اگر جامعهای به ربا، حرامخواری، فساد اقتصادی و اخلاقی آلوده شود، طبیعی است که نسلهایی پدید آیند که نه به سخن پدر و مادر گوش دهند و نه به دعوت امام. وی افزود: یکی از علل اصلی ایستادگی لشکر باطل در برابر امام حسین (ع)، پر شدن شکمها از حرام بود؛ مسئلهای که امروز نیز میتواند ریشه بسیاری از نفاقها و آشوبهای اجتماعی باشد.
وی ابراز امیدواری کرد که با بازگشت به الگوی تربیتی پیامبر اکرم (ص) و اهلبیت (ع)، به ویژه مکتب امام حسین (ع)، جامعهای تربیتیافته و مصون از فتنهها شکل گیرد و خداوند متعال امت اسلامی را از لغزشهای آخرالزمان حفظ کند.