مبانی فقهی و اصولی حضرت امام سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه الله تعالی باید مستند و منسجم تبیین شود

خبرگزاری صدای افغان(آوا)-قم: نشست علمی «مبانی فقهی و اصولی حضرت امام سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای (حفظه‌الله‌تعالی)» همراه با طرح درخواست انتشار رساله عملیه ایشان، به همت نمایندگی مرکز فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی تبیان افغانستان در قم و با حضور آیت‌الله احمدی سیستانی، از شاگردان معظم‌له، و جمعی از شخصیت‌های علمی و حوزوی برگزار شد.

در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر اسماعیل دانش، پژوهشگر علوم دینی، در سخنانی با اشاره به تلاش‌های پژوهشی انجام‌شده درباره اندیشه‌های حضرت امام سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه‌الله‌تعالی، اظهار کرد: در سال‌های گذشته، مجموعه‌ای از آثار و تألیفات درباره اندیشه‌های معظم‌له تدوین شده که بخشی از آن‌ها به چاپ رسیده و بخشی دیگر نیز در قالب مقالات و پژوهش‌های مستقل فراهم آمده است، اما با وجود این تلاش‌ها، هنوز اسناد مکتوب، منسجم و در دسترس درباره ابعاد مختلف شخصیت علمی ایشان در فضای عمومی و کتابخانه‌ای به اندازه کافی وجود ندارد.

وی با بیان اینکه بخشی از تلاش‌های پژوهشی وی درباره شخصیت علمی معظم‌له بر پایه گفتگو با هم‌مباحثه‌ها، شاگردان، اساتید و آشنایان با ساحت علمی ایشان شکل گرفته است، افزود: طبیعی است که میان «شنیدن» و «دیدن» فاصله وجود دارد و آنان که سال‌ها در محضر علمی استاد بوده‌اند، درک عمیق‌تر و دقیق‌تری از ابعاد فکری و آموزشی ایشان دارند.

حجت‌الاسلام والمسلمین دانش در بخش دیگری از سخنان خود، با طرح مقدمه‌ای اعتقادی و کلامی، به جایگاه حجت الهی در نظام هستی اشاره کرد و گفت: بر اساس آموزه‌های دینی و روایات، عالم امکان خالی از حجت الهی نیست و نظام خلقت، بقا، هدایت و رزق، در پیوند با حجج الهی معنا پیدا می‌کند. وی افزود: در عصر غیبت نیز فقها و عالمان دینی، در امتداد این مسیر هدایت، دارای شأن و مسئولیت ویژه‌اند و جامعه اسلامی وظیفه دارد در قبال این نعمت الهی، قدردان و شاکر باشد.

وی با اشاره به انتخاب رهبری از سوی مجلس خبرگان، اظهار داشت: هنگامی که فقهای منتخبِ مردم در مجلس خبرگان رهبری، فقیهی جامع شرایط را برای این مسئولیت برمی‌گزینند، این انتخاب در منظومه فکری دینی و فقه سیاسی، امری بی‌معنا و صرفاً اداری تلقی نمی‌شود، بلکه واجد بار سنگین دینی، اجتماعی و تاریخی است. از این منظر، شناخت جایگاه چنین شخصیتی و معرفی مبانی علمی و فقهی او، صرفاً یک کار پژوهشی ساده نیست، بلکه ادای بخشی از وظیفه علمی، دینی و اجتماعی است.

این پژوهشگر علوم دینی با تأکید بر اینکه درباره اندیشه‌های حضرت امام سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه‌الله‌تعالی کم‌کاری‌های فراوانی صورت گرفته است، تصریح کرد: در برخی مقاطع، حتی پرداختن به اندیشه‌های معظم‌له برای بعضی‌ها قابل‌ تحمل نبوده و گاه نسبت به تألیف و انتشار این‌ گونه آثار، برخوردهای تحقیرآمیز نیز صورت گرفته است، اما این مسیر متوقف نشد و کار پژوهشی ادامه یافت. به گفته وی، اکنون که زمینه برای بازشناسی علمی این میراث فراهم‌تر شده، لازم است قدر این نعمت دانسته شود و جامعه دینی و علمی نسبت به این ظرفیت بزرگ، دچار غفلت نشود.

وی در ادامه، با اشاره به برخی مبانی فلسفی و عرفانی در مسئله خلقت و نسبت آن با حجت الهی، اظهار کرد: در سنت فلسفی و عرفانی اسلامی، از عقل اول، نور نبی و اسم اعظم الهی به‌ عنوان محورهای فهم خلقت یاد شده و در تبیین‌های عالمان بزرگ، جایگاه حجت‌های الهی در نسبت با نظام آفرینش و تدبیر عالم، جایگاهی محوری و بنیادین است. حجت‌الاسلام والمسلمین دانش افزود: بر همین اساس، جامعه ایمانی وظیفه دارد نسبت به حجت الهی و نعمت‌های برخاسته از این هدایت، نگاه معرفتی، مسئولانه و شاکرانه داشته باشد.

وی سپس به محور اصلی سخنان خود، یعنی جایگاه علمی و حوزوی حضرت امام سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه‌الله‌تعالی، پرداخت و گفت: بر اساس آنچه از اساتید، شاگردان و آشنایان با ساحت علمی معظم‌له نقل شده، ایشان تحصیلات حوزوی خود را در مدرسه آیت‌الله مجتهدی تهرانی آغاز کردند و این دوره هم‌زمان با تحصیل رسمی در مقطع دبیرستان بوده است. به گفته وی، معظم‌له از همان سال‌های نخست، علاوه بر تحصیل، به تدریس نیز اشتغال داشتند و این مسئله از استعداد ممتاز، جدیت علمی و سرعت بالای پیشرفت در مسیر دانش حوزوی حکایت دارد.

حجت‌الاسلام والمسلمین دانش ادامه داد: بنا بر نقل‌های موجود، حضرت امام سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه‌الله‌تعالی در سال ۱۳۷۴ تدریس معالم الاصول را بر عهده داشته‌اند؛ کتابی که در سنت آموزشی حوزه، همواره از متون مهم و نسبتاً دشوار به شمار آمده است. وی افزود: در فضای آموزشی حوزه، کسی که بتواند در آن مرحله چنین متنی را به‌ خوبی تدریس کند، طبعاً از توان علمی قابل‌ توجهی برخوردار است و این موضوع، یکی از نشانه‌های روشنی است که درباره جایگاه علمی معظم‌له مورد توجه قرار می‌گیرد.

وی با اشاره به ورود معظم‌له به حوزه علمیه قم گفت: پس از حضور ایشان در قم، حلقات شهید صدر نیز در چارچوب رویکرد تحول‌خواهانه در آموزش علوم حوزوی مورد توجه قرار گرفت و معظم‌له تدریس این متون را نیز آغاز کردند. این پژوهشگر علوم دینی اظهار کرد: روی آوردن به تدریس حلقات، آن هم در فضایی که نظام سنتی آموزش حوزه هنوز غلبه داشت، نشان‌دهنده توجه ایشان به افق‌های نو در آموزش و اهتمام به شیوه‌های روزآمدتر در سامان‌دهی مباحث اصولی بود.

وی افزود: پس از آن، معظم‌له تدریس سطوح عالی را نیز آغاز کردند و به‌ ویژه در متونی چون رسائل و مکاسب حضور فعال آموزشی داشتند. به گفته حجت‌الاسلام والمسلمین دانش، در سنت حوزه‌های علمیه، نفسِ تدریس مستمر متون اصلی سطح عالی، خود نشانه‌ای مهم از بنیه علمی، قدرت تقریر، مهارت در تحلیل و توانایی اداره کلاس‌های سنگین علمی به شمار می‌رود. وی یادآور شد: بسیاری از اساتید بزرگ و حتی مجتهدان مسلم حوزه، سالیان طولانی صرفاً به تدریس همین متون اشتغال داشته‌اند و از این رهگذر، جایگاه علمی آنان تثبیت شده است.وی در همین زمینه، با ذکر نمونه‌هایی از اساتید شناخته‌شده حوزه، اظهار داشت: در تاریخ معاصر حوزه، کم نبوده‌اند بزرگانی که با تدریس مکرر لمعه، رسائل، کفایه یا مکاسب، به‌ عنوان چهره‌های ممتاز علمی شناخته شده‌اند و این امر هیچ‌گاه به‌معنای رتبه پایین علمی آنان نبوده است. از این‌رو، وقتی درباره تدریس متون اصلی حوزوی از سوی حضرت امام سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه‌الله‌تعالی سخن گفته می‌شود، باید این مسئله را در بستر سنت آموزشی حوزه و معیارهای آن فهم کرد.

حجت‌الاسلام والمسلمین دانش در ادامه، با تأکید بر تدریس درس خارج فقه و اصول از سوی معظم‌له، گفت: بر اساس نقل شاگردان و اساتید، ایشان سالیان متمادی، در حدود ۱۶ تا ۱۷ سال، علاوه بر تدریس سطوح، درس خارج فقه و اصول را نیز ارائه کرده‌اند؛ آن هم در شرایطی که این برنامه آموزشی با نظم، استمرار و سختی‌های فراوان همراه بوده است. وی این نکته را یکی از مهم‌ترین قرائن بر جایگاه والای اجتهادی و توان تدریس عالی معظم‌له دانست.

وی افزود: آنچه در نقل شاگردان برجسته است، تنها اصل برگزاری درس خارج نیست، بلکه کیفیت این جلسات نیز اهمیت ویژه دارد؛ از جمله حضور گسترده شاگردان، فضای آزاد طرح اشکال، حوصله فراوان استاد در شنیدن پرسش‌ها و اشکالات، و قدرت پاسخ‌گویی تفصیلی و روشمند به شبهات و نقدهای علمی. به گفته وی، این سبک تدریس نشان می‌دهد که معظم‌له تنها ناقل اقوال مشهور نبوده‌اند، بلکه با قدرت تحلیل، نقد، جهت‌دهی و نظریه‌پردازی وارد میدان تدریس می‌شده‌اند.

این پژوهشگر علوم دینی تصریح کرد: یکی از امتیازات مهم کلاس‌های درسی حضرت امام سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه‌الله‌تعالی، میدان‌ دادن واقعی به اشکال علمی بوده است. به گفته او، در برخی جلسات، بخش عمده وقت درس صرف اشکال و پاسخ می‌شده و این مسئله نه از ضعف در اداره کلاس، بلکه از قوت علمی، اعتماد به نفس روشمند و سعه صدر آموزشی حکایت دارد. وی افزود: مدیریت کلاس‌هایی با شمار بالای طلاب، آن هم در فضایی که اشکال‌های متعدد و پی‌ در پی مطرح می‌شود، کار هر استادی نیست و این خود یکی از شاخص‌های مهم در ارزیابی جایگاه علمی یک مدرس به شمار می‌آید.

وی خاطرنشان کرد: از ویژگی‌های دیگر این جلسات، توجه استاد به پیشینه تاریخی اشکال‌ها و ربط‌ دادن آن‌ها به مباحث پیشینیان بوده است؛ به‌ گونه‌ای که در پاسخ به برخی پرسش‌ها، نه‌ تنها جواب مسئله بیان می‌شده، بلکه سابقه طرح آن در کلمات بزرگانی چون مرحوم نائینی و دیگر شخصیت‌های برجسته علمی نیز مورد اشاره قرار می‌گرفته است. به گفته حجت‌الاسلام والمسلمین دانش، این نوع اداره درس، بیانگر اشراف استاد بر سنت علمی پیشینیان و قدرت او در پیوند دادن مباحث روز کلاس با میراث عمیق حوزوی است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود، بر نوآوری‌های محتوایی و روشی در تدریس معظم‌له تأکید کرد و گفت: ویژگی مهم دیگر حضرت امام سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه‌الله‌تعالی آن است که در کلاس درس، صرفاً به نقل اقوال علما بسنده نمی‌کنند، بلکه به نقد، تحلیل، بازسازی و در مواردی به نظریه‌پردازی جدید دست می‌زنند. این مسئله، به‌ ویژه هنگامی اهمیت دو چندان پیدا می‌کند که در کنار آن، وفاداری به سنت فقه جواهری نیز حفظ شده باشد.

حجت‌الاسلام والمسلمین دانش اظهار کرد: جمع میان نوآوری و وفاداری به فقه جواهری، کاری آسان نیست. گاه کسی نوگراست اما از سنت فاصله می‌گیرد، و گاه کسی به سنت وفادار می‌ماند اما افق تازه‌ای نمی‌گشاید. هنر بزرگ در آن است که فقیه، هم نظریه‌پرداز باشد و هم در چهارچوب فقه اصیل و روشمند شیعه حرکت کند. وی تأکید کرد که در تقریرهای موجود از مباحث معظم‌له، این جمعِ دشوار به‌ خوبی قابل مشاهده است.

وی افزود: این ویژگی تنها به فقه و اصول محدود نمی‌شود، بلکه در حوزه‌های دیگری همچون تفسیر، حکمت، عرفان، حدیث، درایه و رجال نیز از معظم‌له نکات بدیع و دقیق نقل شده است. به گفته وی، تسلط بر طبقات راویان، توجه به مباحث نو، و در عین حال پاسداشت روش سنتی و معتبر استنباط، از امتیازاتی است که شخصیت علمی حضرت امام سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه‌الله‌تعالی را در نگاه شاگردان و حاضران در درس، ممتاز کرده است.

این پژوهشگر علوم دینی در پایان سخنان خود، بر ضرورت معرفی گسترده‌تر این ظرفیت علمی تأکید کرد و گفت: امروز بیش از هر زمان دیگر، لازم است حوزه‌های علمیه، مراکز پژوهشی، اصحاب قلم و رسانه‌های دینی برای معرفی منصفانه، عالمانه و مستندِ مبانی فقهی و اصولی حضرت امام سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه‌الله‌تعالی وارد میدان شوند. وی خاطرنشان کرد: انتشار آثار، تقریرات، تألیفات و نیز طرح مباحث علمی در نشست‌های تخصصی، می‌تواند به بازشناسی صحیح این شخصیت علمی و تقویت ادبیات پژوهشی در این زمینه کمک کند.