بحران بازگشت مهاجرین به افغانستان؛ مسئولیت‌ها و راهکارها برای مردم، حکومت و جامعه جهانی

در همین حال، نبود یا کمبود امکانات در مرزها و شهرهای مرزی از یک‌سو، و چالش‌های متعددی که هنوز بسیاری از آن‌ها حل نشده است و فراروی حاکمیت و مردم قرار دارد، باعث شد که با ورود سیل‌آسای مهاجرین به مرزها، با یک شوک روبرو شویم که انتظارش را نداشتیم. اگرچه تا امروز، هم مردم و هم حاکمیت امارت اسلامی در کنار یکدیگر و همدلانه توانسته‌اند از این بحران عبور کنند و در ساماندهی مهاجرین موفق عمل نمایند، اما هنوز با مشکلات و کمبودهای زیادی دست‌وپنجه نرم می‌کنیم که نیازمند اقدامات فوری و جدی است.
هم مردم چه در داخل و چه در خارج، هم حاکمیت و هم کشورهای همسایه، منطقه و جهان و همچنین سازمان‌ها و نهادهای کمک‌رسان بین‌المللی وظایفی بر عهده دارند که برای حل و رفع این بحران باید به‌خوبی به آن‌ها عمل کنند.
 
در ادامه، اطراف تأثیرگذار در حل و عبور از این بحران برشمرده شده و به‌طور مختصر به وظایفشان پرداخته شده است:
۱. امارت اسلامی
اگرچه حاکمیت امارت اسلامی در کشور یک حکومت نوپاست و هنوز حتی چهار سال کامل هم از استقرار آن نمی‌گذرد و تا کنون نیز در حال آواربرداری ضررهایی است که بیست سال اشغال آمریکا به وجود آورده بود، اما با همه‌ی این‌ها باعث نمی‌شود که وظیفه حکومت در حمایت و ساماندهی مهاجرین کم شود و از آن شانه خالی کند. نقش اول و اساسی از آنِ دولت است و دستاوردهای آن نیز قطعاً از آنِ دولت خواهد بود.
دولت توانایی و امکانات بیشتری در ساماندهی و خدمت‌رسانی به مهاجرین دارد. جذب کمک‌های داخلی و بین‌المللی، نظارت بر امور ساماندهی و رفع نیازهای ضروری مهاجرین اعم از ثبت و پذیرش، انتقال و اسکان، ایجاد زمینه‌های اشتغال و تثبیت موقعیت مهاجرین و نظارت بر اموری چون قیمت رهن و اجاره مسکن و کنترل بازار که تأثیر بر معیشت تمام شهروندان دارد، ضروری است.
دولت این توانمندی را دارد که با ساماندهی نیروهای متخصص از میان مهاجرین عودت‌کننده، از ظرفیت‌های عظیم آن‌ها در جهت رشد و توسعه کشور نیز استفاده کند. مهاجرینی که بازگشته‌اند اغلب دارای تخصص، مهارت و تحصیلات کافی برای ورود به عرصه‌های مختلف هستند و این توانمندی را دارند که باری از دوش مردم کشور بردارند. لذا بهترین ظرفیت‌ها و بهترین فرصت برای دولت است تا هم نیروی لازم را در اختیار بگیرد و هم این بحران را به فرصتی بی‌نظیر بدل کند.
نیروی انسانی ماهر، متخصص و البته جوان، چیزی نیست که هر کشوری از آن برخوردار باشد و از قضا کشورهای توسعه‌یافته برای جبران این کمبود، سیاست‌های پذیرش مهاجر متخصص تدوین می‌کنند.
در همین راستا، روز گذشته نیز جلسه کمیته اشتغال با حضور وزرای امور مهاجرین، اقتصاد، صنعت و تجارت، زراعت، مالداری و آبیاری و کار و امور اجتماعی برگزار شد که در آن بر تسریع اشتغال‌زایی، استفاده از ظرفیت‌ها و مهارت‌های عودت‌کنندگان در بخش‌های مختلف دولتی و اقتصادی و تسهیل در ادامه تحصیلات عودت‌کنندگان برای آمادگی برای ورود به بازار کار تأکید شد. این اقدامات قابل تقدیر است و باید به‌صورت مستمر و تا رسیدن به نتیجه مطلوب ادامه یابد.
 
۲. شهروندان کشور
یکی از اقشاری که مهاجرین چشم امید به آن‌ها دوخته‌اند، هم‌وطنانی هستند که امروز به نوعی میزبان میلیون‌ها مهاجر خواهند بود.
هم‌وطنانی که سال‌ها خانه و کاشانه خود را یا فروختند و یا رها کردند و قصد داشتند زندگی جدیدی در کشورهای همسایه بسازند، اما امروز آن رؤیاها به حقیقت مبدل نشد و اختیاری یا اجباری به وطن بازگشتند و بسیاری از آن‌ها موقتاً میهمان ولایات مرزی هستند.
شهروندان کشور قطعاً میهمان‌نوازانی هستند که این خصلتشان زبانزد خاص و عام است و هر کسی به افغانستان سفر کرده، این ویژگی منحصربه‌فرد را مشاهده نموده و امروز هم که هم‌وطنان ما به کشور بازمی‌گردند، آن میهمان‌نوازی‌ها یا تعریفش را شنیده‌اند و انتظار محبت، مهرورزی و میزبانی همدلانه دارند.
امروز مردم ولایات مختلف علاوه بر اینکه باید در کنار حاکمیت، ظرفیت‌های خودشان را در اختیار دولت بگذارند و از آن حمایت جدی کنند، باید به خود مهاجرین هم توجه داشته باشند و بدون چشم‌داشت و انتظار دستورات دولتی، خودشان به امور ضروری مهاجرین رسیدگی کنند و به ساماندهی، اسکان و اشتغال آن‌ها اهتمام ورزند.
این موارد بدون توجه به رفع نیازهای هم‌وطن مسلمانمان و بدون همدلی و هم‌پذیری امکان‌پذیر نیست که قطعاً مطابق دستورات اسلامی است و ثوابی بی‌انتها خواهد داشت.
 
۳. مهاجرین مقیم سایر کشورها
در روزهای اخیر شاهد هستیم که مهاجرین مقیم ایران، فارغ از هر نوع تفکر و بدون توجه به اینکه به کدام حزب و جریان وابسته‌اند و دور از مسائل قومی، زبانی و مذهبی، در مرز دوغارون یا میلک مشغول جمع‌آوری کمک‌های نقدی و غیرنقدی هستند و به‌صورت مستمر و جدی در حال کمک‌رسانی به مهاجرین بازگشته‌اند.
کمک‌ها در مرز دوغارون شامل سرو غذای گرم، آب و ایجاد سرپناه برای اسکان موقت مهاجرین و نیز کمک‌های نقدی است. همچنین گزارشی دیدم که در آن چندتن از فعالان اجتماعی در حال پخش کمک‌ها به مهاجرین در مرز اسلام‌قلعه بودند؛ کمک‌هایی که به گفته خودشان از طرف یک مهاجر ساکن لندن ارسال شده بود.
این‌ها نمونه‌هایی از خدماتی است که از سوی مهاجرین مقیم کشورهای همسایه، اروپا و آمریکا به مرزها سرازیر می‌شوند و مسلماً به تسهیل روند بازگشت، کمک شایانی می‌کند، گوشه‌ای از دغدغه‌های مهاجرین بازگشته را می‌کاهد و کمک بزرگی به حاکمیت برای عبور از این بحران است.
 
۴. مطالبه‌گری از آمریکا و کشورهایی که در اشغال افغانستان دست داشتند
بر هیچ‌کس پوشیده نیست که باعث و بانی وضع موجود در افغانستان، از جمله خرابی‌ها، عقب‌ماندگی‌ها، نبود امکانات، فقر و گرسنگی، در مرحله اول آمریکا و سپس کشورهای اروپایی و متحدانشان هستند که در بیش از بیست سال گذشته مشغول افساد، خرابی، غارت منابع و قتل و کشتار هم‌وطنانمان بوده‌اند و امروز مسئول اصلی این وضع‌اند.
نیاز است که دستگاه دیپلماسی کشور از آمریکا پرداخت غرامت‌های جنگی و هزینه خساراتی را که بر پیکر رنجور افغانستان وارد آوردند، مطالبه کند و آن کمک‌ها امروز صرف رسیدگی و ساماندهی مهاجرین و رفاه حال تمام هم‌وطنان ما شود.
رفع تحریم‌ها و پرداخت پول‌های بلوکه‌شده افغانستان می‌تواند یکی از مطالبات جدی باشد. باید جامعه جهانی را از پیامدهای ناگوار در صورت عدم کمک و بهبود این شرایط آگاه کرد و تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم وضعیت بشری این سیل عظیم مهاجرین را جداگانه عنوان نمود تا آن کشورها وادار شوند پا به میدان گذاشته، به وظایف خود عمل کنند و برای جبران خسارات گذشته حرکتی جدی داشته باشند.
علاوه بر آن، باید با سازمان ملل و سایر سازمان‌های کمک‌کننده بین‌المللی مذاکره و مطالبه صورت گیرد تا به وظایفشان در افغانستان به نحو احسن عمل کنند.
اخیراً نیز سفیر سازمان همکاری اسلامی در دیداری که با مولوی عبدالکبیر وزیر امور مهاجرین و عودت‌کنندگان داشته است، برای جمع‌آوری کمک‌های بشردوستانه بین‌المللی اعلام آمادگی کرده است.
بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که تلاش دستگاه دیپلماسی در جذب کمک‌های بین‌المللی و مطالبات از کشورهای دخیل در وضعیت افغانستان بی‌تأثیر نخواهد بود.
 
۵. کشورهای همسایه و دوست
مقامات سازمان ملل متحد و دیگر سازمان‌های بین‌المللی پیوسته در مورد سیل بازگشت مهاجرین به افغانستان و وضعیت بحرانی حاکم در مرزهای کشور هشدار می‌دهند.
اخیراً نیز روزا اوتنبایوا، نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل متحد، پس از بازدید از مرز اسلام‌قلعه، خواستار حمایت فوری جامعه بین‌الملل شد. او این بحران را نتیجه بی‌مسئولیتی جامعه جهانی دانست.
کشورهای همسایه نیز به‌خوبی از شرایط موجود در افغانستان و موج بازگشت گسترده مهاجرین مطلع‌اند و از سوی دیگر از مشکلاتی که فراراه امارت اسلامی به‌عنوان یک حکومت نوپاست باخبرند. قطعاً بی‌ثباتی و انواع ناامنی در افغانستان، کشورهای همسایه را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد و اتفاقاً این کشورهای همسایه هستند که به‌طور مستقیم از این تهدیدات متأثر خواهند شد.
یقیناً اگر این کشورها علاقه دارند که حاکمیت در کشورمان تثبیت شود و افغانستان یک کشور باثبات، امن و عاری از تهدید برای آن‌ها باشد، باید برای رسیدن به این موارد که از اهمیت ویژه‌ای هم برخوردارند، به یاری حاکمان و مردم افغانستان بشتابند.
کارشناسان امر می‌توانند راهکارهای تخصصی‌تری بدهند، اما چیزی که واضح و مسلم است و می‌تواند از مهاجرت‌های گسترده جلوگیری کند و امنیت و ثبات را در افغانستان به ارمغان بیاورد، این است که سرمایه‌گذاری در عرصه‌های مختلف را به داخل کشور معطوف کنند.
برای جلوگیری از مهاجرت مجدد مردم، نیاز فوری به تأمین مسکن و شغل دارند. معیشت و اقتصاد مردم افغانستان باید مورد توجه کشورهای دوست و همسایه قرار گیرد تا دیگر شاهد مهاجرت چرخشی نباشیم. امروز در افغانستان، از هر جوان مهاجری که بپرسید چرا مهاجرت کردی، قطعاً یکی از دلایل را مسئله اقتصادی عنوان می‌کند.
بنابراین به کشورهای همسایه توصیه می‌شود به‌جای اقدامات با اولویت دسته‌چندمی مثل دیوارکشی مرز و دستگیری و طرد اتباع غیرمجاز افغانستان که هزینه‌های زیاد و بدون بازدهی و سود دارند، همان هزینه را به داخل افغانستان معطوف کنند و برای جلوگیری از بی‌ثباتی و ناامنی اقتصادی که منجر به مهاجرت می‌شوند، در عرصه‌های اقتصادی سرمایه‌گذاری نمایند و به دنبال رشد اقتصادی کشور همسایه باشند.
 
جمع‌بندی
قطعاً هرکدام از موارد بالا که به‌عنوان عوامل مؤثر در عبور از بحران جاری عنوان شد، دقت نظر و موشکافی بیشتری می‌طلبد و کارشناسان مربوطه در حوزه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی می‌توانند طرح‌های جامع و کاملی ارائه کنند.
اما چیزی که در مرحله اول نیاز است، این است که مردم و حکومت در کنار هم و دست در دست یکدیگر، به وظایف انسانی و دینی خویش به بهترین نحو ممکن عمل کنند. چرا که امروز کسانی که اهتمامی به کمک به مهاجرین عودت‌کننده نداشته باشند، مصداق آن حدیث شریف از پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله وسلم) می‌شوند که می‌فرمایند: «هر کس صبح کند و به امور مسلمانان همت نورزد، از آنان نیست؛ و هر کس فریاد کمک‌خواهی کسی را بشنود و به کمکش نشتابد، مسلمان نیست.»