امامت و جایگاه امام زمان(عج)؛ از غدیر تا ظهور

در بخش‌های پایانی خطبه غدیریه، رئوس برنامه‌های مهدی موعود(عج) بیان شده تا هم خط سیر تاریخ جامعه اسلامی ترسیم گردد و هم آینده روشن و زیبای جامعه بشری نشان داده شود؛ لذا دعوت مردم و بیعت گرفتن از آنان بر همین محور کلی بوده است. در بخشی از این خطبه می‌خوانیم:
"ای مردم! پس از خدا بترسید و با علی و حسن و حسین و امامان به عنوان کلمه پاکیزه باقیه بیعت کنید! هر کس حیله کند، خداوند او را هلاک می‌کند و هر کس وفا کند، مورد رحمت الهی قرار می‌گیرد."
اولین نکته‌ای که پیامبر اکرم(ص) درباره حضرت مهدی(ع) در خطبه غدیر گوشزد می‌کنند، این است که مهدی(ع) از خانواده نبوت و امامت است:
"ای مردم! به درستی من نبی و علی وصی من است؛ بدانید که آخرین امام از ما، مهدی قائم است."
این نخستین بار نبود که پیامبر این مسئله را تصریح کردند؛ بلکه پیش از خطبه غدیر بارها و بارها این مسئله را برای مردم بیان فرمودند، از جمله در اوایل بعثت:
"دنیا به پایان نرسد مگر اینکه امت مرا مردی از اهل بیت من سرپرستی کند که به او مهدی گفته می‌شود."
در روایات دیگر کاملاً مشخص شده است که مهدی(عج) از نسل علی و فاطمه(ع) و از فرزندان امام حسین(ع) است و پس از حسن عسکری(ع)، فرزند او حجت بن الحسن(عج) است.
 
امامت؛ نعمت الهی و صراط مستقیم
امامت یکی از بزرگ‌ترین الطاف الهی است که راه سعادت بشر را هموار می‌کند. هر روز مسلمانان در نماز از خداوند «اهدنا الصراط المستقیم» را طلب می‌کنند و این صراط مستقیم همان راه امامت است. خداوند در قرآن، امامت را اوج نعمت معرفی کرده و در روز غدیر خم، این نعمت را بر پیامبر اکرم(ص) ابلاغ نمود:
"الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی."
 
امتداد امامت از امیرالمؤمنین(ع) تا حضرت مهدی(عج)
با فرمان الهی و انتصاب امیرالمؤمنین(ع) در روز غدیر، اوج قله نعمت در اختیار امامت قرار گرفت. این مسیر الهی با امیرالمؤمنین(ع) آغاز شد و با ظهور حضرت مهدی(عج) به کمال خواهد رسید. پیامبر اکرم(ص) در خطبه غدیر فرمودند:
"امامت در میان اوصیای پس از علی(ع) پایدار است و خاتم آنان مهدی(عج) است تا روز قیامت."
 
موعودگرایی؛ حقیقت مشترک ادیان ابراهیمی
اعتقاد به موعود آخرالزمان، یکی از اصول مشترک میان ادیان ابراهیمی است. در اسلام، روایات بسیاری درباره مهدی موعود(عج) وارد شده است و خطبه غدیر یکی از معتبرترین منابع درباره ایشان به شمار می‌رود. پیامبر اکرم(ص) آینده جهان را با تابلویی دقیق و روشن ترسیم کرده‌اند که شامل ویژگی‌های امام عصر(عج) و نقش او در هدایت بشر است.
 
شناخت امام زمان(عج)؛ معیار ایمان حقیقی
پیامبر اکرم(ص) فرمودند:
"من مات ولم یعرف امام زمانه مات میته الجاهلیه."
شناخت امام زمان(عج)، شرط ایمان و سعادت انسان است. بدون شناخت امام، توحید، نبوت و معاد در زندگی فردی و اجتماعی تبلور نمی‌یابد. در روز قیامت، هرکس را با امامش می‌خوانند و زیر پرچم او جمع خواهند شد.
 
معرفی اجمالی امام مهدی(عج)
امام مهدی(عج) فرزند امام حسن عسکری(ع)، نامش همنام رسول خداست. این نام‌گذاری پیش از ولادت توسط پیامبر اکرم(ص) اعلام شده بود. مادر حضرت، کنیزی از تبار حواریون عیسی(ع) به نام نرجس خاتون است.
امام مهدی در صبحگاه جمعه، پانزدهم شعبان سال ۲۵۵ هجری قمری، در شهر سامرا متولد شد. ولادت ایشان نه تنها در میان شیعیان مسلم است، بلکه بیش از یکصد و سی نفر از علمای تاریخ، فقه، حدیث، انساب و برخی از علمای اهل سنت نیز به ولادت حضرت مهدی تصریح کرده‌اند و بیش از ۶۵ نفر از آنان کتاب مستقلی درباره زندگی ایشان نگاشته‌اند.
 
معنای امامت
لغوی: ریشه واژه امام «ام م» است و به معنای قصد یا قصد با توجه خاص می‌باشد. این معنا در همه مشتقات آن محفوظ است. امام کسی است که همواره مقصود و هدف حرکت و تلاش دیگران قرار گیرد؛ چه انسان باشد، چه کتاب یا چیز دیگر.
اصطلاحی: در اصطلاح کلامی، امام به معنای ریاست عمومی در امور دین و دنیا و جانشینی پیامبر در حفظ دین و سیاست است. برخی کامل‌ترین تعریف را ریاست بالاصاله عمومی در امر دین و دنیا می‌دانند که مردم را به حفظ مصالح دین و دنیا ترغیب کرده و از آنچه زیانبار است باز دارد.
 
آغاز پیشوایی در خردسالی
در این رخداد، مردم با کودکی پنج ساله روبه‌رو شدند که خود را جانشین امام عسکری(ع) معرفی می‌کرد. پیش از آن، شیعه با هدایت‌های پیوسته پیامبر و امامان، باور پیدا کرده بود که مقام امامت و ولایت از طریق قابلیت‌های ذاتی به افراد خاص عطا می‌شود و سن هیچ محدودیتی ندارد. این پیشوایی در خردسالی، سابقه‌ای در زنجیره پیامبران و امامان دارد و نشان‌دهنده دانش، آگاهی و دید گسترده امام است.
 
دلایل امامت امام مهدی(عج)
احادیث دال بر ضرورت امام
تمام فرق اسلامی بر ضرورت وجود امام بعد از پیامبر اتفاق دارند، از جمله:
"من مات ولم یكن فی عنقه بیعة مات میتة الجاهلیة."
نصوص
روایات فراوانی وجود دارد که دوازده امام پس از پیامبر را مشخص کرده و آخرین آنان حضرت مهدی(عج) است. برخی دانشوران اهل سنت نیز در روایاتی به این حقیقت اشاره کرده‌اند.
قول پیامبر(ص)
پیامبر اسلام(ص) امامان و جانشینان خود را معرفی کرده و تعداد آنان را دوازده نفر اعلام نمودند، از جمله:
"الأئمة بعدی اثنا عشر، أولهم علی بن ابوطالب وآخرهم القائم."
قول ائمه اطهار(ع)
امام علی(ع) فرمود:
"من و حسن و حسین و پیشوایان نه‌گانه از فرزندان حسین، امامان باقی‌اند و نهم آنان مهدی است."
امام حسن عسکری(ع) نیز فرمود:
"زمین هیچ‌گاه از حجت خدا خالی نمی‌ماند و هرکس امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است."
چشم‌دیدگان مانند احمد بن اسحاق قمی و ابوهاشم بن جعفر نیز امام مهدی(عج) را در زمان حیات امام عسکری مشاهده کردند و تصدیق کردند.
 
نتیجه‌گیری
مهدویت یا اعتقاد به موعود آخرالزمان، یکی از اصول مشترک ادیان ابراهیمی است. در اسلام و به خصوص مذهب شیعه، این موضوع با روایات متعدد از پیامبر و اهل بیت به اثبات رسیده است. خطبه غدیر، احادیث پیامبر و ائمه معصومین، همگی بر ضرورت شناخت و پیروی از امام و جایگاه والای حضرت مهدی(عج) تاکید دارند.
 
منابع
1. قرآن کریم
2. بحارالانوار، محمد باقر مجلسى، بیروت، دار إحياء التراث العربي، 1403ق
3. المحاسن البرقی، محمد برقی، قم، ۱۳۷۴ ش
4. ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ابن بابویه، قم، ۱۳۹۳ ش
5. کمال الدین و اتمام النعمه، صدوق، قم، 1405 ق
6. منتخب الاثر، صافی گلپایگانی، قم، 1380 ه ش
7. کفایه الاثر، خزاز رازی، قم، 1392 ه ش
8. وسائل الشیعه، حرعاملی، تهران، ۱۴۰۳ ق
9. امالی شیخ مفید، مفید، تهران، ۱۳۹۴
10. الاحتجاج، طبرسی، تهران، 1381 ه ش
11. غایة المرام، بحرانی، لبنان، 1422
12. من الا یحضره الفقیه، صدوق، قم، 1387 ه ش
13. مناقب آل ابوطالب، ابن‌شهرآشوب، قم، 1369 ه ش
14. صحیح مسلم، مسلم، زاهدان، 1399 ه ش
15. ینابیع الموده، قندوزی حنفی، قم، 1302 ه ق