روز عدالت؛ تجلی برابری، قانون‌مداری و کرامت انسانی در جامعه

در جهان پرتلاطم امروز که شکاف طبقاتی عمیق‌تر، نابرابری‌ها فزاینده‌تر و دسترسی به فرصت‌ها محدودتر شده، بازگشت به مفهوم عدالت و واکاوی ابعاد آن، ضرورتی انکارناپذیر است. این یادداشت می‌کوشد ضمن تبیین مفهوم، پیشینه و اهداف عدالت اجتماعی، جایگاه آن را در جهان معاصر و جوامع اسلامی بررسی کند.
 
مفهوم عدالت
عدالت در لغت به معنای برابر‌سازی و توازن است و در مفهوم اجتماعی، هرگاه حق هر صاحب‌حقی به او داده شود، گویند عدالت رعایت شده است.
عدالت اجتماعی به معنای حقوق برابر برای همه مردم و پایداری بر این آرمان است که تمام افراد باید بدون هیچ‌گونه تبعیضی از مزایای پیشرفت‌های اقتصادی و اجتماعی بهره‌مند باشند، به حقوق یکدیگر احترام بگذارند و مصالح عمومی را رعایت کنند. به عبارت دیگر؛ عدالت اجتماعی عبارت است از شناخت حقوق طبیعی و قراردادی که جامعه برای تمام افراد قائل است.
عدالت جوهری است که قابلیت رؤیت خارجی را ندارد، ولی کاربرد عدالت محسوس، مشهود و قابل درک و حس می‌باشد.
تاریخ نشان می‌دهد که ضرورت عدالت اجتماعی با شکل‌گیری اجتماعات و درک انسان از هم‌زیستی با دیگران معنا یافته است. با اینکه عدالت اجتماعی آرزوی بشریت بوده و هست، اما هر چه بر دانش و آگاهی بشر افزوده شده، نابرابری، تبعیض و فقر در جوامع بشری نیز بیشتر شده است. در حقیقت با توجه به اهمیت عدالت اجتماعی، این موضوع همچنان یکی از موضوعات کلیدی تمام بحث‌ها در جهان است، به‌طوری‌که روز جهانی عدالت اجتماعی برای توجه بیشتر به آن برگزیده شده است.
 
چرا روز جهانی عدالت اجتماعی به‌وجود آمده است؟
پایان دادن به فقر، تبعیض نژادی، محرومیت و بیکاری یکی از چند موضوعی است که ضرورت نام‌گذاری چنین روزی را بیشتر می‌کند. هدف سازمان ملل برای نامیدن بیستم فوریه به این نام، رعایت حقوق برابر میان همه مردم، صرف‌نظر از جنسیت، گروه سنی، نژاد، قومیت، مذهب، فرهنگ و... اعلام شده است. همچنین می‌توان گفت رعایت حقوق پناه‌جویان، مهاجران و کودکان از مهم‌ترین موضوعات عدالت اجتماعی مطرح می‌شود.
با وجود اینکه بیش از یک دهه از نام‌گذاری چنین روزی می‌گذرد، اما واقعیت دنیای امروز نشان می‌دهد که همچنان عدالت اجتماعی در حد یک شعار باقی مانده است و در بسیاری از نقاط دنیا، برخی افراد حتی از اولیه‌ترین امکانات زندگی مانند آب آشامیدنی سالم محروم هستند و با واژه‌هایی چون توسعه اجتماعی، زیست‌محیطی و اقتصادی نمی‌توانند ارتباطی برقرار کنند. نتایج تحقیقات نشان می‌دهد که نابرابری اقتصادی میان ثروتمندان و فقرا در جهان به شکل بی‌سابقه‌ای افزایش یافته است.
 
عدالت اجتماعی دنیایی منصفانه می‌آفریند
عدالت اجتماعی در ایجاد جهانی عادلانه برای همه ضروری است. چه دسترسی به مراقبت‌های بهداشتی اولیه برای زندگی بهتر باشد، چه تحصیل، فرصت‌های برابر، زندگی در یک دنیای امن، عدالت اجتماعی لازم است تا اطمینان حاصل شود که جهان عادلانه است و هر کسی می‌تواند پیشرفت کند و در زیر سایه عدالت اجتماعی از امتیازات برابر برخوردار باشد.
 
عدالت شرط اساسی در جوامع اسلامی
در اسلام، تمام وظایف حساس بر عهده افراد عادل است؛ کسانی که سابقه ناخوشایندی پیش مردم نداشته باشند و به صلاحیت و پاکی معروف باشند. در دادگستری، از قاضی گرفته تا شاهد و منشی، همه باید در هر مرحله‌ای که هستند عادلانه بگویند و بنویسند. همه قشر جامعه باید از نعمت الهی آگاهی و تحصیل برخوردار باشند. در نماز جمعه و جماعت باید امام عادل باشد. از مرجع تقلید و رهبر انقلاب و مسئول بیت‌المال گرفته تا مسئله طلاق و جدایی از همسر، در همه این موارد پای عدالت در کار است. در خبرگزاری، تنها به خبر افراد عادل اطمینان می‌شود.
کوتاه سخن آنکه اسلام اهمیت خاصی به عدالت داده و آن را در تار و پود جامعه و در مسائل حقوقی، اجتماعی، خانوادگی و اقتصادی شرط اساسی دانسته است.
 
اهداف عدالت اجتماعی
یکی از اهداف عدالت اجتماعی، کنترل نفس برای رسیدن به اهداف والای انسانی است. راه رسیدن به هدف چیزی جز شناخت و کنترل نفس نیست و در کوره‌راه زندگی، در رسیدن به اهداف عالی خلقت کسی موفق است که در این امر توفیق یابد. تزکیه نفس بدان جهت ضروری است که بر منشأ، مسیر و غایت هدف هر انسان تأثیر مستقیم دارد. بر همین اساس است که شناخت و کنترل نفس در ایدئولوژی اسلامی اهمیت فراوانی پیدا کرده و مراتب و مراحلی را برای آن مطرح می‌سازند که نهایت آن «نفس مرضیه و پاک» است که هم صاحب نفس و هم خداوند متعال از او و نمودهای عینی‌اش راضی و خشنودند.
در هر حال، چیزی که قرآن کریم، کلام الهی، مطرح می‌کند نهاد و درون انسان‌هاست که هر کس آن را شناخت و کنترل کرد، خدا را شناخته است و در راه پیشرفت و رسیدن به اهداف بالای انسانیت که برایش مقرر شده است گام برداشته است. هنگامی که صحبت از اهداف اجتماعی می‌شود، شناخت و کنترل نفس به عنوان راه رسیدن به اهداف مقدم‌تر قرار می‌گیرد. کسی که نفس خود را شناخت، پی به حقیقت زندگی و خلقت خود خواهد برد و کسی که به حقایق خلقت و آفرینش خویشتن آگاه شد، اهداف زندگی خود را با اهداف خلقت مطابقت داده و راه تکامل را طی خواهد کرد.