جنگ‌ها و ناآرامی‌های اخیر بدخشان؛ ضرورت تدبیر، گفت‌وگو و حکمرانی خردمندانه برای صلح پایدار

درس‌های تاریخ؛ اختلاف، دریچهٔ نفوذ دشمن
گذشتهٔ پر فراز و نشیب کشور نشان می‌دهد که استمرار اختلافات داخلی، نخستین فرصت را برای دشمنان، گروه‌های قدرت‌طلب افراطی و کشورهای مداخله‌گر خارجی فراهم می‌کند تا از شکاف‌های داخلی برای تحقق اهداف سیاسی و امنیتی خود بهره‌برداری کنند. ازاین‌رو، مدیریت بحران‌ها باید بر پایهٔ عقلانیت، آینده‌نگری و شناخت دقیق ریشه‌های مشکلات باشد.
 
خداوند متعال می‌فرماید:
«وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ...» (سورهٔ انفال، آیهٔ ۴۶)؛
یعنی: از خدا و پیامبرش اطاعت کنید و با یکدیگر نزاع نکنید که سست می‌شوید و قدرت شما از میان می‌رود.
این آیه به‌روشنی بیان می‌کند که اختلاف و کشمکش داخلی، زمینهٔ ضعف جامعهٔ اسلامی و سوءاستفادهٔ دشمنان را فراهم می‌نماید.
 
ریشه‌های چندگانهٔ نارضایتی
بدون تردید، بخشی از نارضایتی‌های اخیر می‌تواند ناشی از عواملی مانند مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم، حساسیت‌های اجتماعی نسبت به نحوهٔ اجرای برخی تصمیمات حکومتی، ضعف ارتباط مستمر میان مسئولان و متنفذین و بزرگان محلی، کمبود اطلاع‌رسانی شفاف دربارهٔ برخی سیاست‌ها، و تلاش جریان‌های معاند برای تبدیل مطالبات محلی به بحران‌های امنیتی باشد. بنابراین، همهٔ اعتراضات را نمی‌توان صرفاً امنیتی تلقی کرد، همان‌گونه که نباید اجازه داد عناصر فرصت‌طلب، مطالبات مشروع مردم را وسیله‌ای برای ایجاد آشوب، ناامنی و تضعیف وحدت ملی قرار دهند.
 
اقتدار ماندگار در پرتو نرم‌خویی و عدالت
اقتدار حکومت زمانی ماندگار و مؤثر خواهد بود که با عدالت، قانون‌مداری، صبر، تدبیر و مهربانی همراه باشد. قرآن کریم در توصیف شیوهٔ مدیریت پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید:
«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ...» (سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ ۱۵۹)؛
به برکت رحمت الهی، با مردم نرم‌خو شدی، و اگر تندخو و سخت‌دل بودی، از اطراف تو پراکنده می‌شدند.
این آیه، یکی از مهم‌ترین اصول حکمرانی اسلامی را بیان می‌کند که نرم‌خویی و احترام به مردم، عامل حفظ انسجام اجتماعی و افزایش اعتماد عمومی است.
 
همچنین خداوند متعال می‌فرماید:
«ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ...» (سورهٔ فصلت، آیهٔ ۳۴)؛
بدی را با بهترین شیوه دفع کن.
این دستور الهی نشان می‌دهد که اصل اولیه در مواجهه با اختلافات، اصلاح، گفت‌وگو و کاستن از تنش‌هاست، نه گسترش برخوردهای خشن و سرکوب‌گری.
 
منشور حکمرانی علوی؛ مهربانی با مردم
امیرالمؤمنین علی (ع) در نامهٔ تاریخی خود به مالک اشتر، منشور جاودانهٔ مدیریت اسلامی را چنین ترسیم می‌کنند:
«وَأَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ، وَالْمَحَبَّةَ لَهُمْ، وَاللُّطْفَ بِهِمْ، وَلَا تَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعًا ضَارِيًا تَغْتَنِمُ أَكْلَهُمْ»؛
قلب خود را سرشار از رحمت و محبت نسبت به مردم قرار ده و نسبت به آنان مهربان باش و همچون درنده‌ای مباش که خوردن آنان را غنیمت شماری.
این سخن نورانی نشان می‌دهد که اقتدار حکومت اسلامی با محبت، خدمت و عدالت معنا پیدا می‌کند. از رسول خدا (ص) نیز نقل شده است:
«الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمٰنُ»؛
مهربانان مورد رحمت خداوند رحمان قرار می‌گیرند.
 
سرمایهٔ اجتماعی؛ علما و بزرگان محلی
باید توجه داشت که یکی از سرمایه‌های بزرگ افغانستان، جایگاه علما، بزرگان قومی، ریش‌سفیدان و شخصیت‌های مورد اعتماد مردم است. بهره‌گیری از ظرفیت این سرمایه‌های اجتماعی می‌تواند بسیاری از سوءتفاهم‌ها را پیش از تبدیل‌شدن به بحران برطرف سازد. نشست‌های منظم با علما، متنفذین، جوانان، نخبگان و نمایندگان اقشار مختلف، علاوه بر افزایش اعتماد عمومی، راه را برای حل مسالمت‌آمیز اختلافات هموار خواهد کرد.
 
قرآن کریم نیز اصل گفت‌وگو و مشورت را مورد تأکید قرار داده، می‌فرماید:
«وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ» (آل‌عمران، ۱۵۹)؛
و در وصف مؤمنان می‌فرماید:
«وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ» (شوری، ۳۸).
 
امنیت پایدار فراتر از اقدامات نظامی
نباید فراموش کرد که امنیت پایدار تنها با اقدامات نظامی و امنیتی به دست نمی‌آید، بلکه نیازمند رفع ریشه‌های نارضایتی و تقویت امید اجتماعی است. رسیدگی به مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم، توسعهٔ راه‌ها، مراکز آموزشی و درمانی، ایجاد فرصت‌های شغلی برای جوانان، و بهره‌برداری شفاف و عادلانه از منابع معدنی و ذخایر کشور، از مهم‌ترین مؤلفه‌های اعتمادسازی و امنیت اجتماعی به شمار می‌رود.
 
نکتهٔ مهم دیگر، حضور مستمر مسئولان در میان مردم و شنیدن مستقیم مطالبات آنان است که نباید از این حقیقت غافل شد.
 
تألیف قلوب؛ نعمت برادری و وحدت
یکی از آموزه‌های قرآن مجید، اصل تألیف قلوب و نزدیک‌ساختن دل‌های مردم است. خداوند متعال دربارهٔ نعمت وحدت می‌فرماید:
«فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا» (آل‌عمران، ۱۰۳)؛
یعنی خداوند دل‌های شما را به یکدیگر نزدیک ساخت و به برکت این نعمت، برادر شدید.
اگر امارت اسلامی بتواند با انصاف، عدالت، احترام، تکریم شخصیت مردم و رسیدگی عملی به مشکلات آنان، دل‌های مردم را به خود نزدیک سازد، به همان اندازه سرمایهٔ اجتماعی، امنیت و اقتدار ملی افزایش خواهد یافت.
 
عدالت و خدمت؛ سرچشمهٔ امید اجتماعی
روشن و مسلم است که هرگاه جامعه به آینده امیدوار باشد، کمتر در معرض تحریک دشمنان قرار می‌گیرد. امید زمانی ایجاد می‌شود که مردم آثار عدالت، خدمت، صداقت و مسئولیت‌پذیری را در عملکرد مسئولان مشاهده کنند. قرآن مجید می‌فرماید:
«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ...» (نحل، ۹۰)؛
عدالت و نیکوکاری، دو ستون اصلی حکمرانی موفق و عامل جلب اعتماد عمومی مردم هستند.
 
بدیهی است که هرگاه فاصلهٔ میان مردم و حکومت افزایش یابد، زمینه برای تبلیغات رسانه‌ای، جنگ روانی و نفوذ جریان‌های معاند فراهم می‌شود. بهترین راه مقابله با این تهدید، تقویت وحدت ملی، گفت‌وگوی مستمر، اجرای عدالت، رعایت حقوق مردم و حل اختلافات از مسیرهای قانونی و مسالمت‌آمیز است. مردمی که عدالت، امنیت، کرامت و امید را در زندگی خود احساس کنند، کمتر تحت تأثیر تبلیغات دشمنان قرار خواهند گرفت.
 
جمع‌بندی؛ آزمون بدخشان و فرصت پیش‌رو
ناآرامی‌های اخیر بدخشان را می‌توان آزمونی مهم برای حکمرانی مسئولانه، عادلانه و آینده‌نگر دانست. حفظ امنیت و اجرای قانون، ضرورتی انکارناپذیر است؛ اما این هدف هنگامی پایدار خواهد بود که با گفت‌وگو، سعهٔ صدر، عدالت، رأفت اسلامی، استفاده از ظرفیت علما و متنفذین، تألیف قلوب، رسیدگی به مشکلات مردم و امیدآفرینی همراه باشد. بدون تردید، هرچه پیوند میان مردم و حاکمیت مستحکم‌تر گردد، زمینهٔ نفوذ دشمنان و سوءاستفادهٔ بیگانگان محدودتر خواهد شد و مسیر تحقق صلح، امنیت، وحدت ملی و توسعهٔ پایدار برای افغانستان هموارتر می‌شود. این همان روشی است که قرآن کریم، سنت پیامبر اکرم (ص) و سیرهٔ امیرالمؤمنین علی (ع) به عنوان الگوی حکمرانی اسلامی به آن رهنمون شده‌اند.