جوانان و عبور از تعصب؛ رسالت نسل نو در ساختن امت واحد

یکی از مهم‌ترین چالش‌های جهان اسلام در عصر حاضر، وجود تعصب‌هایی است که گاهی انسان‌ها را از یکدیگر دور می‌کند؛ چالشی که متأسفانه در جوامع افغانستان به اوج خود رسیده است. تعصب اگر به معنای پایبندی آگاهانه به ارزش‌ها و باورهای درست باشد، الزاماً منفی نیست. مشکل زمانی آغاز می‌شود که انسان بدون دلیل منطقی، حقیقت را تنها به دلیل تعلق قومی، مذهبی، زبانی یا گروهی خود بپذیرد و دیگران را دشمن و بی‌ارزش بداند.
نسل جدید با استفاده از علم، افکار روشن، ارتباطات و شناخت بهتر از جهان، فرصت بزرگی دارد تا از مرزهای تعصب عبور کند و به سوی گفت‌وگو، همدلی و همکاری حرکت نماید. این حرکت به معنای کنار گذاشتن اعتقادات دینی نیست؛ بلکه به معنای آن است که انسان ضمن حفظ هویت و باورهای خود، حقوق، کرامت و ارزش‌های انسانی دیگران را نیز محترم بشمارد.
 
جایگاه جوانان در آینده امت اسلامی
در هر جامعه‌ای، جوانان نیروی حرکت و تحول هستند. نیروی جوان دارای انرژی، انگیزه، خلاقیت و قدرت یادگیری بالاست. اگر این توانایی‌ها در مسیر درست قرار گیرد، می‌تواند جامعه را از مشکلات مختلف عبور دهد.
امت اسلامی نیز برای ساختن آینده‌ای بهتر به جوانانی نیاز دارد که علاوه بر ایمان و اخلاق، از دانش و مهارت برخوردار باشند. جهان امروز، جهان علم و فناوری است و جوامعی می‌توانند در آن جایگاه شایسته‌ای داشته باشند که جوانانشان در عرصه‌های علمی، اقتصادی، فرهنگی و فناوری فعال باشند.
جوان مسلمان نباید تنها مصرف‌کننده دانش و فناوری دیگران باشد؛ بلکه باید به مرحله‌ای برسد که خود تولیدکننده علم، اندیشه و فناوری باشد. دانشگاه‌ها، مراکز علمی، حوزه‌های دینی و نهادهای فرهنگی می‌توانند در تربیت چنین نسلی نقش مهمی داشته باشند.
از سوی دیگر، جوانان باید بدانند که پیشرفت امت اسلامی تنها با امکانات مادی تحقق پیدا نمی‌کند. اخلاق، صداقت، مسئولیت‌پذیری، عدالت، احترام به انسان‌ها و روحیه همکاری نیز از پایه‌های اساسی پیشرفت جامعه هستند.
 
تعصب چیست و چرا خطرناک است؟
تعصب در ساده‌ترین تعریف، وابستگی شدید و غیرمنطقی به یک فرد، گروه، قوم، مذهب، زبان یا اندیشه است؛ به گونه‌ای که انسان حتی در برابر حقیقت نیز حاضر به پذیرش اشتباه خود نباشد.
تعصب می‌تواند شکل‌های مختلف داشته باشد. تعصب قومی ممکن است سبب شود فرد انسان‌ها را بر اساس قومیت ارزیابی کند. تعصب زبانی ممکن است زبان خود را برتر از زبان‌های دیگر بداند. تعصب مذهبی نیز زمانی خطرناک می‌شود که فرد به جای شناخت علمی و اخلاقی از دین، پیروان مذاهب دیگر را دشمن خود تصور کند.
اسلام انسان‌ها را به شناخت، عدالت و تقوا دعوت کرده است. قرآن کریم در آیه ۱۳ سوره حجرات می‌فرماید: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ»؛ یعنی گرامی‌ترین انسان‌ها نزد خداوند باتقواترین آنان هستند. این آیه نشان می‌دهد که معیار ارزش انسان، قومیت، زبان، ثروت و موقعیت اجتماعی نیست؛ بلکه تقوا و شایستگی انسانی است.
بنابراین، جوان مسلمان باید میان «هویت» و «تعصب» تفاوت بگذارد. داشتن هویت دینی، ملی و فرهنگی ارزشمند است؛ اما تحقیر دیگران به دلیل تفاوت‌هایشان، نه تنها نشانه قدرت نیست، بلکه نشانه ضعف فکری و اخلاقی است.
 
نسل جدید چگونه می‌تواند از مرزهای تعصب عبور کند؟
الف) افزایش آگاهی و مطالعه
یکی از مهم‌ترین راه‌های مبارزه با تعصب، افزایش آگاهی است. بسیاری از تعصب‌ها نتیجه ناآگاهی‌اند. انسان زمانی که تنها از یک زاویه به مسائل نگاه کند، ممکن است تصور کند تمام حقیقت در اختیار اوست. جوانان باید تاریخ، فرهنگ، مذاهب، اندیشه‌های مختلف و شرایط اجتماعی جوامع اسلامی را مطالعه کنند. شناخت تفاوت‌ها به معنای پذیرفتن همه دیدگاه‌ها نیست؛ بلکه باعث می‌شود انسان پیش از قضاوت، حقیقت را بهتر بشناسد.
 
ب) گفت‌وگو به جای دشمنی
یکی از مهم‌ترین مهارت‌هایی که نسل جدید باید بیاموزد، گفت‌وگوی منطقی است. اختلاف نظر امری طبیعی است؛ حتی در میان دانشمندان و عالمان دینی نیز درباره مسائل مختلف دیدگاه‌های متفاوت وجود داشته است. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که اختلاف علمی به دشمنی تبدیل شود. جوان مسلمان باید بتواند با کسی که با او اختلاف نظر دارد، با احترام صحبت کند و دلایل خود را ارائه دهد. گفت‌وگوی سالم به معنای تسلیم شدن در برابر نظر دیگران نیست؛ بلکه به معنای شنیدن، اندیشیدن و پاسخ دادن با منطق و اخلاق است.
 
ج) استفاده مسئولانه از شبکه‌های اجتماعی
نسل امروز بیش از هر نسل دیگری به اطلاعات دسترسی دارد. شبکه‌های اجتماعی می‌توانند وسیله‌ای برای آموزش، ارتباط و نزدیک شدن ملت‌ها باشند؛ اما در صورت استفاده نادرست، می‌توانند تعصب و نفرت را نیز گسترش دهند. انتشار اخبار دروغ، توهین به اقوام و مذاهب، تمسخر شخصیت‌ها و انتشار سخنان تحریک‌آمیز می‌تواند اختلافات اجتماعی را افزایش دهد.
جوانان باید پیش از انتشار هر مطلبی از صحت آن اطمینان حاصل کنند. هر خبری که در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود، الزاماً حقیقت ندارد. سواد رسانه‌ای یکی از ضروری‌ترین مهارت‌های نسل جدید است.
 
د) تقویت روحیه همبستگی اسلامی
امت اسلامی با وجود تفاوت‌های مذهبی، قومی، زبانی و فرهنگی، دارای مشترکات فراوانی است. توحید، قرآن، پیامبر اسلام(ص)، ارزش‌های اخلاقی، عدالت و کرامت انسانی و بسیاری از اصول دینی، زمینه‌های مشترک میان مسلمانان هستند.
جوانان باید بر مشترکات تأکید کنند و اختلافات را از مسیر علمی و محترمانه دنبال نمایند؛ نه اینکه دنبال‌کننده صفحات و شبکه‌هایی باشند که هدفشان تفرقه‌انگیزی و دشمنی با اسلام است. وحدت اسلامی به معنای حذف تفاوت‌ها نیست؛ بلکه به معنای همکاری انسان‌ها با وجود تفاوت‌ها برای رسیدن به اهداف مشترک است.
 
نقش علما، خانواده و مراکز آموزشی
عبور از تعصب تنها وظیفه جوانان نیست. خانواده، عالمان دینی، استادان دانشگاه، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی نیز مسئولیت مهمی در این زمینه دارند.
خانواده نخستین مدرسه انسان است. اگر کودک از ابتدا یاد بگیرد که دیگران را تنها به دلیل تفاوت‌های قومی، زبانی یا مذهبی تحقیر نکند، در آینده نیز شخصیت متعادل‌تری خواهد داشت.
عالمان دینی نیز می‌توانند با تبیین درست آموزه‌های اسلامی، جوانان را از افراط و تفریط دور کنند. بیان درست مفهوم وحدت، اخلاق اسلامی، عدالت و احترام به انسان‌ها می‌تواند نقش مهمی در کاهش تعصب داشته باشد.
مراکز آموزشی نیز باید جوانان را به تفکر انتقادی، تحقیق و گفت‌وگو تشویق کنند. جامعه‌ای که پرسش کردن و اندیشیدن را به رسمیت بشناسد، کمتر گرفتار خرافات و تعصب‌های کور خواهد شد.
 
وحدت در عین حفظ هویت
یکی از اشتباهات رایج این است که برخی تصور می‌کنند برای رسیدن به وحدت باید تمام تفاوت‌ها از بین برود؛ در حالی که وحدت واقعی الزاماً به معنای یکسان شدن همه انسان‌ها نیست.
انسان‌ها می‌توانند زبان‌ها، فرهنگ‌ها و دیدگاه‌های متفاوت داشته باشند و در عین حال در اصول مشترک با یکدیگر همکاری کنند؛ همان‌گونه که اعضای یک خانواده ممکن است سلیقه‌های متفاوتی داشته باشند، اما در اصل خانواده بودن با یکدیگر مشترک‌اند.
بنابراین، جوان مسلمان باید هم هویت خود را بشناسد و هم به هویت دیگران احترام بگذارد. کسی که هویت خود را به خوبی می‌شناسد، نیازی ندارد برای اثبات ارزش خود، دیگران را تحقیر کند.
 
جوانان و ساختن آینده‌ای متفاوت
آینده امت اسلامی فقط در دست سیاستمداران یا رهبران نیست؛ بلکه در دست میلیون‌ها جوانی است که امروز در دانشگاه‌ها، مدارس، حوزه‌ها، مراکز علمی و محیط‌های کاری زندگی می‌کنند.
هر جوان می‌تواند از محیط خود آغاز کند: احترام به همکلاسی، همکاری با دیگران، پرهیز از توهین در فضای مجازی، کمک به نیازمندان، مطالعه بیشتر و مبارزه با اخبار دروغ، اقدامات کوچکی هستند که در مجموع می‌توانند تغییر بزرگی ایجاد کنند.
جوانان همچنین باید از خود بپرسند که در آینده چه نوع جامعه‌ای می‌خواهند داشته باشند؛ آیا جامعه‌ای می‌خواهند که در آن انسان‌ها دائماً به دلیل قوم، زبان و مذهب با یکدیگر درگیر باشند یا جامعه‌ای که در آن اختلاف نظر وجود داشته باشد، اما احترام و عدالت نیز حاکم باشد؟
پاسخ به این پرسش، مسیر آینده را مشخص می‌کند.