شورای علمای شیعه افغانستان؛ چگونه می‌توان صدای جامعه را به یک مطالبه منسجم تبدیل کرد؟

شورای علمای شیعه افغانستان در سال ۱۳۸۲ در کابل تشکیل شد و طی بیش از دو دهه فعالیت، درباره موضوعات مختلف مربوط به جامعه شیعه موضع‌گیری و با نهادهای حکومتی و اجتماعی گفت‌وگو کرده است. در سال‌های اخیر، مسائلی مانند جایگاه مذهب جعفری، آموزش فقه و عقاید شیعه، مشارکت اجتماعی و سیاسی و رسیدگی به امور مربوط به احوال شخصیه از جمله خواسته‌هایی بوده که از سوی این شورا مطرح شده است.

اما تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که طرح یک مطالبه با ایجاد یک سازوکار منظم برای پیگیری آن یکسان نیست. از همین رو، یکی از موضوعات مهم در سالروز تشکیل شورا می‌تواند بررسی این مسئله باشد که چگونه مطالبات جامعه از حالت پراکنده و واکنشی خارج شده و به یک گفتمان اجتماعی منسجم تبدیل شود.

جامعه شیعه و مطالبات متنوع
جامعه شیعه افغانستان یک مجموعه یکدست با نیازهای واحد نیست. علما، طلاب، استادان دانشگاه، دانشجویان، زنان، جوانان، فرهنگیان، تاجران، خانواده‌ها و فعالان اجتماعی، هرکدام با مسائل و اولویت‌های خاص خود روبه‌رو هستند.

برای یک نهاد اجتماعی و دینی که می‌خواهد صدای جامعه را نمایندگی کند، شناخت این تفاوت‌ها اهمیت اساسی دارد. آموزش دینی، وضعیت مدارس و حوزه‌های علمیه، امنیت مساجد و مراکز مذهبی، احوال شخصیه، مشارکت اجتماعی، دسترسی به آموزش و اشتغال، مسائل زنان و جوانان و وضعیت خانواده‌ها، تنها بخشی از موضوعاتی است که می‌تواند در نقشه مطالبات جامعه قرار گیرد.

بنابراین، نخستین گام برای ایجاد یک صدای منسجم، شنیدن صداهای مختلف جامعه است؛ نه اینکه تنها در زمان وقوع یک رویداد یا بحران، مطالبات مطرح شود.

از واکنش به رویدادها تا برنامه‌ریزی
در ماه‌های اخیر، شماری از موضوعات مربوط به جامعه شیعه بار دیگر در فضای عمومی مطرح شده است. شورای علمای شیعه در پی رویدادهای مرتبط با مراسم محرم درباره بازداشت برخی مسئولان مساجد و تکیه‌خانه‌ها، جمع‌آوری نمادهای محرم، توقف فعالیت تلویزیون تمدن و بسته‌شدن حوزه علمیه خاتم‌النبیین ابراز نگرانی کرد و خواستار پیگیری این موارد از راه گفت‌وگو و مجاری قانونی شد.

همچنین پس از حمله مرگبار به شیعیان در هرات، این شورا بر تأمین امنیت جامعه شیعه و رسیدگی به عاملان آن رویداد تأکید کرد.
در ماه سنبله نیز موضوع بازداشت شماری از چهره‌های هزاره و شیعه و تحولات مرتبط با حوزه علمیه خاتم‌النبیین، واکنش نهادهای مختلف شیعه و هزاره را به دنبال داشت.

این رویدادها نشان می‌دهد که مطالبات جامعه در حوزه‌های مختلف مطرح می‌شود؛ اما چالش مهم‌تر این است که چگونه می‌توان این مسائل را از سطح واکنش‌های موردی فراتر برد و در قالب یک نظام مشخص مطالبات دنبال کرد.

نخست باید شنید، سپس اولویت‌بندی کرد
ایجاد یک صدای منسجم الزاماً به معنای یکسان‌سازی همه دیدگاه‌ها نیست. جامعه‌ای با پیشینه و ساختار متنوع، طبیعی است که در برخی مسائل دیدگاه‌های متفاوت داشته باشد.
آنچه اهمیت دارد، شناسایی نقاط مشترک است.
شورای علما می‌تواند با برگزاری نشست‌های منظم با نمایندگان اقشار مختلف جامعه، از علما و طلاب گرفته تا دانشگاهیان، زنان، جوانان، فرهنگیان و فعالان اجتماعی، فهرستی از مسائل و خواسته‌های موجود تهیه کند.

پس از آن، مطالبات می‌تواند در چند حوزه اصلی دسته‌بندی شود؛ برای مثال حقوق مذهبی، آموزش، امنیت، احوال شخصیه، مراکز دینی و علمی، مشارکت اجتماعی و مسائل مربوط به نسل جوان.

در مرحله بعد، باید مشخص شود کدام مطالبات فوری و کدام موارد نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت است.
چنین فرآیندی می‌تواند مانع از آن شود که مسائل مهم جامعه در میان انبوهی از خواسته‌های پراکنده گم شود.

مستندسازی؛ حلقه مفقوده مطالبه‌گری
یکی از عناصر مهم در پیگیری هر مطالبه، برخورداری از اطلاعات و اسناد دقیق است.
اگر درباره یک مرکز آموزشی، مسجد، حوزه علمیه، رویداد امنیتی یا مسئله حقوقی گزارشی مطرح می‌شود، وجود تاریخ، مکان، اسناد، آمار و روایت‌های قابل بررسی، امکان پیگیری آن را بیشتر می‌کند.

ایجاد یک بانک اطلاعاتی منظم از رویدادها و مطالبات جامعه می‌تواند در این زمینه نقش مهمی داشته باشد. چنین بانکی نه تنها برای پیگیری مسائل جاری، بلکه برای ثبت تاریخ اجتماعی جامعه شیعه نیز اهمیت دارد.

این مسئله به‌ویژه در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که برخی موضوعات پس از گذشت زمان از فضای عمومی خارج می‌شوند و اطلاعات مربوط به آنها پراکنده باقی می‌ماند.

جوانان و زنان؛ بخشی از صدای جامعه
یکی از مسائلی که در تدوین مطالبات جامعه باید مورد توجه قرار گیرد، حضور نسل جدید است.
جوانان شیعه امروز علاوه بر مسائل مذهبی، با موضوعاتی مانند آموزش عالی، اشتغال، فناوری، مهاجرت، رسانه‌های اجتماعی و آینده حرفه‌ای و اجتماعی خود مواجه‌اند.

زنان نیز بخش مهمی از ساختار اجتماعی جامعه را تشکیل می‌دهند و مسائل آنان در حوزه‌های آموزش، خانواده، فرهنگ و فعالیت‌های اجتماعی می‌تواند بخشی از گفت‌وگوی عمومی باشد.

بنابراین، اگر قرار است مطالبات جامعه برای آینده تدوین شود، حضور این گروه‌ها نباید صرفاً به عنوان مخاطب در نظر گرفته شود؛ بلکه باید در فرآیند شناسایی و اولویت‌بندی مطالبات نیز سهم داشته باشند.

نقش رسانه در ساختن یک گفتمان مشترک
رسانه می‌تواند حلقه اتصال میان مردم، نهادهای اجتماعی و شورای علما باشد.
وظیفه رسانه در این زمینه تنها انتشار بیانیه‌ها نیست؛ بلکه می‌تواند با گزارش‌های میدانی، گفت‌وگو با اقشار مختلف، بررسی کارشناسی و پیگیری سرنوشت مطالبات، تصویری روشن از مسائل جامعه ارائه کند.

برای نمونه، به جای اینکه یک موضوع تنها هنگام وقوع حادثه پوشش داده شود، رسانه می‌تواند یک پرونده مستمر درباره آن ایجاد کند و روند پیگیری، پاسخ مسئولان و نتایج به‌دست‌آمده را نیز دنبال نماید.

چنین رویکردی، مطالبه‌گری را از یک واکنش خبری به یک فرآیند اجتماعی تبدیل می‌کند.

گفت‌وگو و پیگیری مستمر
گزارش‌های سال‌های اخیر نشان می‌دهد که شورای علمای شیعه برخی خواسته‌های خود را در دیدارها و نشست‌ها با مقام‌های حکومت مطرح کرده است. در سال ۱۴۰۲ نیز مسئولان شورا گفته بودند که خواسته‌هایی مانند رسمیت مذهب جعفری، مشارکت در عرصه‌های سیاسی و آموزش فقه و عقاید شیعه را مطرح کرده‌اند و برای آنها پاسخ مثبت دریافت نکرده‌اند.

در چنین شرایطی، پیگیری مستمر اهمیت پیدا می‌کند؛ یعنی هر مطالبه باید دارای سابقه مشخص، مستندات، مسیر پیگیری و نتیجه قابل ارزیابی باشد.
همچنین در ماه‌های اخیر، برخی نمایندگان جامعه شیعه و هزاره بر ضرورت گفت‌وگو با مقام‌های حکومت درباره مسائل و مطالبات خود تأکید کرده‌اند.
بنابراین، ایجاد یک سازوکار مشخص برای ثبت و پیگیری مطالبات می‌تواند به روشن‌تر شدن مسیر گفت‌وگو کمک کند.

از فهرست خواسته‌ها تا سند مطالبات
به باور آگاهان امور، یکی از راه‌های تبدیل مطالبات پراکنده به یک گفتمان منسجم، تدوین یک «سند مطالبات جامعه شیعه افغانستان» است؛ سندی که نه صرفاً توسط یک گروه محدود، بلکه با مشارکت طیف‌های مختلف جامعه تهیه و به صورت دوره‌ای بازنگری شود.

این سند می‌تواند اولویت‌های جامعه را در حوزه‌های مختلف مشخص کند و برای هر موضوع، مستندات، وضعیت موجود، خواسته مشخص و مسیر پیگیری را در نظر بگیرد.

چنین رویکردی همچنین امکان ارزیابی را فراهم می‌کند؛ یعنی در پایان هر دوره مشخص شود کدام مطالبه پیگیری شده، چه پاسخی دریافت کرده و کدام موارد همچنان نیازمند گفت‌وگو و اقدام است.

جمع‌بندی
امروز ۸ میزان، سالروز تشکیل شورای علمای شیعه افغانستان، فرصتی برای نگاه به گذشته و در عین حال اندیشیدن به آینده این نهاد است.
پرسش مهم این نیست که جامعه شیعه مطالبات دارد یا خیر؛ بلکه مسئله این است که چگونه می‌توان این مطالبات را شنید، اولویت‌بندی کرد، مستند ساخت و به صورت منظم پیگیری نمود.

بررسی تحولات سال‌های اخیر نشان می‌دهد که موضوعات مربوط به امنیت، آموزش، مراکز دینی، حقوق مذهبی و مشارکت اجتماعی همچنان در میان مسائل مورد توجه جامعه شیعه قرار دارد و شورای علما نیز در موارد مختلف درباره آنها موضع‌گیری کرده است.

از این منظر، تقویت ارتباط با اقشار مختلف جامعه، استفاده از ظرفیت جوانان و زنان، مستندسازی مسائل، بهره‌گیری حرفه‌ای از رسانه و ایجاد یک سازوکار مشخص برای پیگیری مطالبات می‌تواند گام مهمی در تبدیل خواسته‌های پراکنده به یک گفتمان منسجم باشد.

در نهایت، صدای منسجم زمانی شکل می‌گیرد که جامعه خود را در آن ببیند؛ صدایی که بر پایه شناخت نیازهای مردم، گفت‌وگو، مستندات و پیگیری مستمر شکل گرفته باشد و بتواند مطالبات جامعه را با زبانی روشن، مسئولانه و قابل سنجش مطرح کند.