ایران امتیازات راهبردی را بر آمریکا تحمیل کرد؛ آتش‌بس فوری در تمام جبهه‌ها، پایان محاصره دریایی و عقب‌نشینی در برابر خطوط قرمز تهران

از آستانه جنگ تا میز مذاکره؛ چگونه آمریکا وادار به عقب‌نشینی شد؟
نیمه‌شب یکشنبه (۲۴ جوزا) و در حالی که منطقه در آستانه یک رویارویی تمام‌عیار قرار داشت، جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا با میانجیگری پاکستان و قطر، متن نهایی «یادداشت تفاهم پایان جنگ» را در مذاکرات اسلام‌آباد به سرانجام رساندند.
این توافق تاریخی که نتیجه ماه‌ها رایزنی فشرده و نفس‌گیر بود، در شرایطی حاصل شد که تنها ساعاتی پیش از آن، حمله هوایی رژیم صهیونیستی به ضاحیه جنوبی بیروت و نقض مکرر آتش‌بس در لبنان، خشم شدید دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا را از عملکرد بنیامین نتانیاهو برانگیخته و هم‌زمان، تهران با اعلام آمادگی قاطع برای پاسخ نظامی، عملاً واشنگتن را پشت میز مذاکره میخکوب کرده بود.
 
 بیانیه رسمی شورای عالی امنیت ملی ایران؛ تشریح ابعاد تفاهم
دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی ایران دقایقی پس از نهایی شدن متن تفاهم، بامداد امروز دوشنبه(25 جوزا/ خرداد) با انتشار بیانیه‌ای رسمی، جزئیات این موفقیت راهبردی را به آگاهی ملت ایران رساند.
در این بیانیه آمده است:
«به اطلاع ملت شریف ایران می‌رساند: جمهوری اسلامی ایران در پرتو راهبری رهبر شهید خویش، تفوق خود در برابر دشمن آمریکایی صهیونی را تکمیل کرده و ذیل تدابیر رهبری عالی‌قدر نظام (حفظه‌الله تعالی)، حمایت‌های آحاد مردم و تلاش مجاهدانه رزمندگان اسلام، به دنبال یک دوره مذاکرات دشوار و فشرده چند ماهه، و بر اساس مصوبه شورای عالی امنیت ملی، متن یادداشت تفاهم در خصوص مذاکرات پایان جنگ (مذاکرات اسلام‌آباد) را میان ایران و آمریکا در شامگاه ۲۴ خرداد ماه نهایی کرد.»
در این بیانیه بر دو دستاورد فوری و راهبردی تأکید شده است: «بر اساس توافقات انجام شده، جنگ و عملیات نظامی در تمامی جبهه‌ها از جمله لبنان از امشب به صورت فوری و دائمی پایان یافته و به علاوه، محاصره دریایی علیه ایران بلافاصله و به طور کامل خاتمه می‌یابد.»
همچنین اعلام گردید که امضای رسمی این یادداشت تفاهم روز جمعه ۲۹ جوزا/خرداد ماه انجام خواهد شد و مذاکرات برای توافق نهایی، به پس از اجرای تعهدات طرف مقابل موکول شده است.
دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی ایران در پایان بیانیه خود، از تلاش‌های جمهوری اسلامی پاکستان و دولت قطر در به ثمر نشستن این تفاهم قدردانی کرد.
 
 غریب‌آبادی: ۱۵ ساعت مذاکره بی‌وقفه؛ دستاوردهایی که قابل قیاس با تعهدات ایران نیست
کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران و یکی از چهره‌های کلیدی تیم مذاکره‌کننده این کشور، در گفت‌وگویی مشروح با شبکه خبر، از فرآیند پرفراز و نشیب مذاکرات نهایی پرده برداشت.
وی با اشاره به رایزنی‌های ماراتن‌گونه روز یکشنبه گفت: «فرآیند مذاکراتی که زمان طولانی برای آن طی شد و میانجیگری پاکستان و قطر را به دنبال داشت و از روز شنبه هم هیئتی قطری به ایران آمد و گفت‌وگویی طولانی و حدود ۱۵ ساعت انجام شد. تا زمانی که آخرین نکات و مطالبات خود را وارد متن تفاهم نکردیم، با تفاهم‌نامه موافقت نکردیم. مذاکرات تا یک ساعت قبل ادامه داشت.»
غریب‌آبادی با تشریح زمان‌بندی اجرای تعهدات تصریح کرد: «این فعلاً متن یادداشت تفاهم نهایی شده و امضای نهایی روز جمعه بین طرفین اصلی در کشور سوئیس انجام می‌شود. دو اتفاق فوری از بامداد امروز رخ می‌دهد؛ اول پایان جنگ و عملیات نظامی در جبهه‌های مختلف از جمله لبنان خواهد بود که در متن نخست‌وزیر پاکستان هم بود. اتفاق دوم هم که رئیس‌جمهور آمریکا به آن اذعان کرد، رفع و پایان محاصره دریایی خواهد بود.»
معاون وزیر خارجه ایران با تأکید بر اینکه تعهدات این کشور از روز جمعه و پس از امضای رسمی تفاهم‌نامه صورت خواهد گرفت، در عباراتی که نشان از عمق این پیروزی دیپلماتیک داشت، گفت: «این تفاهم فقط نتیجه رایزنی دیپلماتیک نبود بلکه مرهون خون پاک شهدا، اقدامات سلحشوران نظامی و ایستادگی مردم غیور ما در خیابان‌ها و حمایت از نیروهای مسلح و مقابله با دشمنان نظام جمهوری اسلامی ایران و مرهون خون امام شهید و تدابیر رهبر معظم انقلاب اسلامی بوده است.»
وی افزود: «دشمنی که حمله کرده بود تا اهداف شومش را عملیاتی کند، در تمامی اهدافش متحمل شکست شد و جمهوری اسلامی ایران پیروزی‌های بزرگی در جنگ کسب کرد. در پیش‌نویس تفاهم، تمامی مواضع مهم خود را گنجانده‌ایم.»
غریب‌آبادی سپس با لحنی هشداردهنده که نشان از هوشیاری راهبردی تهران دارد، تأکید کرد: «این یادداشت تفاهم به معنای اعتماد به دشمن نیست و در عین بی‌اعتمادی نوشته شده است. بر اجرای تعهدات آمریکا نظارت خواهیم کرد. نیروهای مسلح ایران همواره دستشان روی ماشه خواهد بود برای مقابله با توطئه‌های دشمنان. همواره برای مقابله با هر توطئه‌ای آماده خواهیم بود.»
این موضع‌گیری، بازتاب‌دهنده یک اصل بنیادین در دکترین امنیتی جمهوری اسلامی ایران است: مذاکره و تفاهم با دشمن هرگز به معنای ساده‌انگاری یا اعتماد به او نیست، بلکه تاکتیکی در ادامه مسیر مقاومت است.
 
پشت‌پرده تغییرات لحظه آخری؛ چگونه حمله اسرائیل به ضاحیه، ورق را به نفع ایران برگرداند؟
یک منبع نزدیک به تیم مذاکره‌کننده ایران در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس، جزئیات پشت‌پرده تغییرات سرنوشت‌ساز لحظات پایانی را فاش کرد.
به گفته این منبع، پس از آنکه روز شنبه کلیات یادداشت تفاهم در شورای عالی امنیت ملی به تصویب رسید، از صبح یکشنبه با ورود تیم قطری، برخی مسائل باقی‌مانده مورد بحث قرار گرفت. به نظر می‌رسید که این مسائل لاینحل بمانند تا اینکه حوالی ظهر یکشنبه، اسرائیل به منطقه ضاحیه حمله کرد و عملاً از خطوط قرمزی که ایران تعیین کرده بود عبور کرد.
در این لحظه، ایران آماده می‌شد که از چند جبهه، حملات گسترده‌ای را به سمت رژیم صهیونیستی آغاز کند و مذاکره به سمت تعطیلی کامل پیش می‌رفت. اما با ورود مجدد ترامپ و امتیازهایی که در ازای عدم حمله ایران به اسرائیل ارائه شد، تیم مذاکره‌کننده قانع گردید که این توافق در راستای منافع کشور و منافع مردم لبنان است.
آنچه در این برهه حساس رخ داد، یک نمونه درخشان از «بازدارندگی فعال» بود. ایران نه با عقب‌نشینی، بلکه با نمایش آمادگی برای تشدید تنش، طرف مقابل را به عقب‌نشینی واداشت. اسرائیل به گمان اینکه می‌تواند با یک حمله دیگر، معادلات را به هم بزند، عملاً زمینه‌ساز انزوای بیشتر خود و امتیازدهی بی‌سابقه آمریکا به ایران شد. این همان پارادوکس راهبردی است که رهبر انقلاب اسلامی بارها بر آن تأکید کرده‌اند: «دشمن از موضع قدرت عقب می‌نشیند، نه از موضع ضعف.»
 
مهم‌ترین تغییرات لحظه آخری که به متن تفاهم تحمیل شد عبارت بودند از:
- برداشته‌شدن فوری محاصره دریایی (به جای بازه ۳۰ روزه که قبلاً توافق شده بود).
- پایان جنگ و عملیات نظامی در همه جبهه‌ها و همه مناطق لبنان و ضرورت احترام به تمامیت ارضی این کشور.
نهایتاً این رایزنی‌ها تا ساعات پایانی شب یکشنبه ادامه داشت و در حالی که همه چیز برای حمله به اسرائیل آماده بود، با تمکین آمریکا در برابر خواسته‌های ایران، عملاً موانع امضای یادداشت تفاهم برداشته شد و قرار شد روز جمعه این یادداشت تفاهم امضا شود.
 
 دستورکار مذاکرات ۶۰ روزه؛ لغو تمام تحریم‌ها روی میز است
غریب‌آبادی در ادامه تشریح جزئیات این تفاهم، به افق پیش‌روی مذاکرات آتی اشاره کرد و گفت: «روز جمعه یک امضای رسمی خواهیم داشت و گفتگوهایی بین روسای دو هیئت برای تعیین ترتیبات آتی مذاکرات انجام خواهد شد. تا آن موقع موضوع تعهدات طرف آمریکایی درباره خاتمه جنگ و رفع محاصره و آزادسازی اموال، راستی‌آزمایی خواهد شد.»
به گفته معاون وزیر خارجه ایران، ورود به مذاکرات ۶۰ روزه منوط به اجرای کامل این تعهدات از سوی آمریکاست. موضوعات مورد مذاکره در این بازه ۶۰ روزه شامل موارد ذیل خواهد بود:
- خاتمه تمام تحریم‌ها علیه جمهوری اسلامی ایران، اعم از تحریم‌های اولیه و ثانویه.
- خاتمه قطعنامه‌های شورای امنیت و شورای حکام.
- موضوع هسته‌ای.
- بازسازی و توسعه اقتصادی و نهایی‌سازی سازوکار آن.
- تعیین سازوکار اجرایی برای نظارت بر حسن اجرای تعهدات طرفین.
غریب‌آبادی با تأکید بر موفقیت راهبردی ایران گفت: «آمریکا را در جنگ نظامی مغلوب کردیم و آنها در این تفاهم‌نامه تعهد به پایان جنگ دادند.»
 
 گره تنگه هرمز؛ روایتی متفاوت از ادعای ترامپ
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در اظهاراتی مدعی شد که از همین لحظه کشتی‌ها می‌توانند بدون نگرانی و پرداخت عوارض از تنگه هرمز عبور کنند. اما یک منبع آگاه در گفت‌وگو با خبرگزاری تسنیم، روایت متفاوتی ارائه داد و تأکید کرد: «تنگه هرمز، پس از روز جمعه و امضای تفاهم بازگشایی می‌شود.»
همین منبع مطلع درباره زمان‌بندی دقیق آغاز مذاکرات نهایی گفت: «بر اساس بند سیزدهم تفاهم‌نامه، مذاکرات برای توافق نهایی پس از امضای تفاهم‌نامه و راستی‌آزمایی اجرای بندهای مربوط به رفع محاصره دریایی، شروع روند بازگشایی تنگه هرمز، آزادسازی بخشی از اموال ایران و اسقاط تحریم‌های ایران در حوزه فروش نفت، پتروشیمی و مشتقات، آغاز می‌شود.»
این اختلاف روایت، خود گویای یک واقعیت مهم است: ایران نه بر اساس وعده‌ها، بلکه بر مبنای راستی‌آزمایی عمل خواهد کرد.
 
 خشم ترامپ از نتانیاهو؛ عاملی که معادله را تغییر داد
در لایه‌های پنهان این توافق، یک عامل تعیین‌کننده دیگر نیز نقش آفرینی کرد: خشم شدید دونالد ترامپ از ماجراجویی بنیامین نتانیاهو. حمله هوایی رژیم صهیونیستی به ضاحیه جنوبی بیروت، ترور یک فرمانده ارشد حزب‌الله و نقض مکرر آتش‌بس در لبنان، نه تنها ایران را به آستانه پاسخ نظامی کشاند، بلکه کاخ سفید را نیز در موقعیت دشواری قرار داد. ترامپ که به دنبال دستاوردی دیپلماتیک در خاورمیانه بود، به وضوح دریافت که نتانیاهو با اقدامات تحریک‌آمیز خود، تمام رشته‌های او را پنبه می‌کند.
این شکاف در جبهه دشمن، هوشمندانه توسط دیپلماسی ایرانی به فرصتی طلایی برای تحمیل امتیازات بیشتر تبدیل شد. تهران با درک این واقعیت که واشنگتن در مقطع کنونی توان و تمایل ورود به یک جنگ گسترده جدید را ندارد، از اهرم فشار نظامی خود برای کسب حداکثر امتیازات دیپلماتیک بهره برد.
 
 جمع‌بندی راهبردی
یادداشت تفاهم اسلام‌آباد را می‌توان نقطه عطفی در تاریخ مناسبات ایران و آمریکا و معادلات منطقه‌ای دانست. جمهوری اسلامی ایران در این فرآیند، نه به عنوان طرفی که تن به مذاکره از سر استیصال داده، بلکه در قامت قدرتی پیروزمند ظاهر شد که دشمن را به پذیرش شروط خود وادار کرده است. از پایان فوری و دائمی جنگ در تمام جبهه‌ها و رفع محاصره دریایی گرفته تا چیدن میز مذاکره برای لغو تمامی تحریم‌ها، همه و همه دستاوردهایی هستند که در سایه ایستادگی ملت، تدابیر رهبری و خون پاک شهیدان به ثمر نشسته است.
با این حال، تهران با هوشیاری تمام تأکید کرده که این تفاهم به معنای اعتماد به دشمن نیست و نیروهای مسلح با دست بر ماشه، آماده هرگونه واکنش به بدعهدی‌های احتمالی هستند. اکنون نگاه‌ها به روز جمعه و مراسم امضای رسمی در سوئیس دوخته شده است؛ جایی که قرار است این پیروزی بزرگ دیپلماتیک، رسمیت یابد و فصل تازه‌ای در تاریخ منطقه گشوده شود.