اعلام رسمی یادداشت تفاهم صلح ایران و آمریکا از سوی شهباز شریف؛ ترامپ دستور لغو فوری محاصره دریایی را صادر کرد

شهباز شریف: پایان فوری و دائمی جنگ در همه جبهه‌ها از جمله لبنان
خبرگزاری صدای افغان(آوا) ـ سرویس بین‌الملل: شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، بامداد امروز دوشنبه (۲۵ جوزا/خرداد) در بیانیه‌ای که در صفحه ایکس خود منتشر کرد، جهان را از یک تحول بزرگ دیپلماتیک مطلع ساخت. وی با اعلام نهایی‌شدن یادداشت تفاهم صلح میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا گفت:
«پس از گفت‌وگوهای فشرده، خرسندیم اعلام کنیم که یادداشت تفاهم صلح میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران حاصل شده است. هر دو طرف پایان فوری و دائمی عملیات نظامی را در تمامی جبهه‌ها، از جمله در لبنان، اعلام کرده‌اند.»
نخست‌وزیر پاکستان با اشاره به زمان‌بندی مراحل بعدی این تفاهم افزود: «مراسم رسمی امضای این یادداشت تفاهم روز جمعه ۱۹ جون(۲۹ جوزا/خرداد) در سوئیس برگزار خواهد شد.»
وی در ادامه بیانیه خود، از تمامی طرف‌های دخیل در این فرآیند دیپلماتیک قدردانی کرد و گفت: «مایلیم از ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران به خاطر تعهدشان به یافتن یک راه‌حل دیپلماتیک برای این مناقشه قدردانی کنیم. همچنین مایلیم مراتب قدردانی صمیمانه خود را از برادرانمان در این تلاش میانجی‌گرانه، رهبری عالی‌رتبه دولت قطر، به خاطر حمایتشان در دستیابی به این تفاهم ابراز کنیم. همچنین به‌طور ویژه از رهبری دوراندیش پادشاهی عربستان سعودی و جمهوری ترکیه برای مشارکت‌های ارزشمند و گسترده‌شان در این زمینه تشکر می‌کنم.»
نخست‌وزیر پاکستان در بخش پایانی بیانیه خود، به تشریح افق پیش‌روی این فرآیند دیپلماتیک پرداخت و گفت: «اکنون که این یادداشت تفاهم حاصل شده است، میانجی‌گران طی این هفته برگزاری مجموعه‌ای از نشست‌ها را تسهیل خواهند کرد. این گفت‌وگوهای مقدماتیِ پیش از اجرا، زمینه را برای مذاکرات فنی و همچنین مراسم رسمی امضای تفاهم فراهم خواهد کرد.»
 
 ترامپ: تفاهم با ایران نهایی شد؛ تبریک به همه! / دستور لغو فوری محاصره دریایی
دقایقی پس از بیانیه نخست‌وزیر پاکستان، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا نیز با انتشار پیامی در شبکه‌های اجتماعی، نهایی‌شدن این تفاهم تاریخی را تأیید کرد. وی در پیام کوتاه اما پرمعنای خود نوشت:
«تفاهم با جمهوری اسلامی ایران اکنون نهایی شده است. تبریک به همه!»
ترامپ سپس با اشاره به یکی از مهم‌ترین و ملموس‌ترین دستاوردهای این تفاهم ـ یعنی شکسته شدن محاصره دریایی که از سوی نیروی دریایی آمریکا علیه ایران اعمال شده بود ـ اعلام کرد: «من بدین‌وسیله بازگشایی بدون هزینه و آزاد تنگه هرمز را به‌طور کامل اعلام و هم‌زمان با آن، دستور رفع فوری محاصره دریایی از سوی نیروی دریایی ایالات متحده را صادر می‌کنم.»
رئیس‌جمهور آمریکا در ادامه پیام خود، با لحنی که نشان از پذیرش واقعیت‌های جدید منطقه و شکست سیاست فشار حداکثری داشت، خطاب به کشتیرانی جهانی گفت: «کشتی‌های جهان، موتورهایتان را روشن کنید. بگذارید نفت جریان یابد!»
اما آنچه در پیام ترامپ بیش از همه جلب توجه می‌کرد، یک اصلاحیه معنادار و تحقیرآمیز برای کاخ سفید بود که نشان می‌دهد تهران حتی در دقایق پایانی نیز خطوط قرمز خود را با جدیت دنبال می‌کند. بررسی‌های خبرنگار تسنیم نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور آمریکا ابتدا در پیام اولیه خود در شبکه‌های اجتماعی نوشته بود که از همین لحظه، هم محاصره دریایی ایران پایان می‌یابد و هم تنگه هرمز بازگشایی خواهد شد.
با این حال، او دقایقی بعد و با تأکید و فشار مستقیم جمهوری اسلامی ایران، مجبور به اصلاح سخن پیشین خود شد و تأکید کرد که بازگشایی تنگه هرمز «بعد از روز جمعه» (روز امضای رسمی یادداشت تفاهم) انجام خواهد شد. نکته قابل تأمل این است که ترامپ در پیام اصلاحی خود، هیچ اشاره‌ای به تعلیق یا تأخیر در رفع محاصره دریایی نکرده است؛ به این معنا که رفع محاصره دریایی فوری و بدون انتظار برای مراسم روز جمعه اجرا می‌شود، اما بازگشایی کامل تنگه هرمز منوط به امضای رسمی یادداشت تفاهم است.
این اصلاحیه اجباری، یک نمایش علنی از توازن قوای جدید در منطقه بود. آمریکایی که تا دیروز از موضع تهدید، تحریم و محاصره سخن می‌گفت، اکنون مجبور است پیام‌های خود را زیر فشار دیپلماتیک و نظامی ایران تصحیح کند. این یعنی تهران در این مذاکرات، نه تنها محتوای تفاهم، بلکه حتی روایت‌سازی عمومی طرف مقابل را نیز مدیریت کرده و به او اجازه نداده است تا با بزرگنمایی یا تحریف، دستاوردهای ایران را کم‌اهمیت جلوه دهد.
 
اعتراف صریح ترامپ: اسرائیل نزدیک بود تفاهم را خراب کند
هم‌زمان با اعلام این تفاهم، دونالد ترامپ در گفت‌وگویی با شبکه فاکس‌نیوز جزئیات تازه و تأمل‌برانگیزی از پشت‌پرده این فرآیند دیپلماتیک فاش کرد که نشان از عمق اختلافات میان کاخ سفید و تل‌آویو دارد. وی اذعان کرد که از جمهوری اسلامی ایران درخواست کرده بود در واکنش به حمله اسرائیل به بیروت از هرگونه اقدام تلافی‌جویانه خودداری کند، اما در نهایت این خودِ اسرائیل بود که نزدیک بود با ماجراجویی نظامی، کل رشته‌های دیپلماسی را پنبه کند.
رئیس‌جمهور آمریکا در این باره با لحنی آکنده از نارضایتی از متحد سنتی خود گفت: «با من تماس گرفتند و گفتند اسرائیل در حال حمله به بیروت است؛ حدود یک ساعت پیش از زمانی که قرار بود تفاهم را امضا کنیم. باور نمی‌کردم چنین اتفاقی در حال وقوع باشد. این وضعیت بسیار بد است.»
ترامپ تأکید کرد که قرار بود یادداشت تفاهم میان تهران و واشنگتن صبح روز یکشنبه به امضا برسد، اما حمله هوایی اسرائیل به ضاحیه جنوبی بیروت این روند را مختل کرد و نهایی‌سازی تفاهم را با تأخیر مواجه ساخت. این اعتراف، به وضوح نشان می‌دهد که رژیم صهیونیستی تا چه اندازه از مسیر صلح هراس دارد و ترجیح می‌دهد منطقه در وضعیت جنگی دائمی باقی بماند.
 
 «او فرد بسیار دشواری است»؛ خشم ترامپ از نتانیاهو
روزنامه آمریکایی نیویورک تایمز در گزارشی اختصاصی که بر اساس یک گفت‌وگوی ۲۸ دقیقه‌ای با ترامپ تنظیم شده، به نقل قولی آتشین از رئیس‌جمهور آمریکا درباره بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی اشاره کرد. ترامپ در این گفت‌وگو با لحنی بی‌سابقه درباره متحد راهبردی واشنگتن گفت:
«او فرد بسیار دشواری است و صادقانه بگویم باید بابت این تفاهم از ما تشکر کند؛ زیرا اگر ایران سلاح هسته‌ای داشت، اسرائیل حتی دو ساعت هم دوام نمی‌آورد.»
این اظهارات بی‌سابقه از سوی رئیس‌جمهور آمریکا، نه تنها بیانگر خشم عمیق کاخ سفید از ماجراجویی‌های نتانیاهو در آستانه امضای تفاهم است، بلکه به‌طور ضمنی به بازدارندگی راهبردی جمهوری اسلامی ایران نیز اذعان می‌کند. ترامپ در این جملات، ناخواسته قدرت ایران را به عنوان یک واقعیت انکارناپذیر پذیرفته است.
 
 عقب‌نشینی بزرگ ترامپ در پرونده هسته‌ای؛ از «غنی‌سازی صفر» تا «سطوح پایین»
یکی از مهم‌ترین ابعاد این تحول دیپلماتیک که در گزارش نیویورک تایمز به آن پرداخته شده، عقب‌نشینی آشکار دونالد ترامپ از مواضع سرسختانه و حداکثری پیشین خود در موضوع هسته‌ای ایران است. رئیس‌جمهور آمریکا که تا پیش از این بر ضرورت «انهدام همه تأسیسات هسته‌ای» و «غنی‌سازی صفر» در ایران تأکید می‌کرد، اکنون در گفت‌وگو با این روزنامه آمریکایی اذعان کرده است که ایران «مجاز به غنی‌سازی در سطوح پایین خواهد بود.»
اگرچه در متن یادداشت تفاهمی که نهایی شده، هنوز توافق مشخصی درباره جزئیات برنامه هسته‌ای ایران حاصل نشده و این امر به مذاکرات ۶۰ روزه آتی موکول گردیده، اما همین اظهارنظر ترامپ، یک عقب‌نشینی بزرگ و علنی از زیاده‌خواهی‌های اولیه کاخ سفید محسوب می‌شود.
نیویورک تایمز در تحلیل خود یادآور شده که ترامپ در این گفت‌وگو اذعان کرد مذاکرات درباره آینده غنی‌سازی اورانیوم در ایران همچنان ادامه دارد. وی مدعی شد واشنگتن خواهان تعلیق ۲۰ ساله غنی‌سازی است، هرچند احتمال پذیرش تعلیق ۱۵ ساله را نیز مطرح کرد ـ ادعایی که بیش از آنکه نشان‌دهنده جدیت آمریکا باشد، بیانگر تعدیل مستمر و گام‌به‌گام خواسته‌های واشنگتن در برابر مواضع قاطع و تغییرناپذیر تهران است.
این روزنامه آمریکایی در پایان گزارش خود با لحنی تلویحی به سابقه بدعهدی واشنگتن اشاره کرد و نوشت: «توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ نیز محدودیت‌های مشابهی را برای برنامه هسته‌ای ایران در نظر گرفته بود، اما پس از خروج یکجانبه دولت ترامپ از برجام در سال ۲۰۱۸، تهران سطح غنی‌سازی خود را افزایش داد.»
گفته ترامپ درباره «غنی‌سازی در سطوح پایین» به هیچ‌وجه به معنای پذیرش قواعد تحمیلی از سوی ایران نیست. تهران بارها و در بالاترین سطوح تأکید کرده که حقوق هسته‌ای خود را بر اساس قوانین بین‌المللی و تفاهمات دوجانبه تأمین خواهد کرد و پس و پیش شدن مواضع مقامات آمریکایی تأثیری در مواضع اصولی جمهوری اسلامی ایران نخواهد داشت. با این حال، نفس این عقب‌نشینی آشکار از مواضع اولیه، نشانه‌ای انکارناپذیر از موفقیت راهبرد مقاومت فعال ایران در برابر زیاده‌خواهی‌های دشمن است.
 
 نیویورک تایمز: ایران حمله برنامه‌ریزی‌شده به اسرائیل را لغو کرد
روزنامه نیویورک تایمز همچنین در گزارش خود اعلام کرد که جمهوری اسلامی ایران یک حمله برنامه‌ریزی‌شده و گسترده علیه اسرائیل را لغو کرده است. با توجه به اعلام آمادگی قاطع نیروهای مسلح ایران برای پاسخ به تجاوز اسرائیل در ساعات پیش از نهایی‌شدن تفاهم، نشان می‌دهد که تهران از موضع قدرت و در ازای دریافت امتیازات راهبردی، تصمیم به توقف اقدام نظامی تلافی‌جویانه گرفته است، نه از روی ضعف یا فشار خارجی.
این دقیقاً همان «دیپلماسی اجبار» است که در آن، تهدید معتبر به استفاده از نیروی نظامی، طرف مقابل را به عقب‌نشینی و امتیازدهی وادار می‌کند.
 
قطر: از این تفاهم استقبال می‌کنیم
محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر نیز که کشورش به همراه پاکستان نقشی کلیدی در میانجیگری این تفاهم ایفا کرد، با انتشار بیانیه‌ای رسمی، از این دستاورد دیپلماتیک استقبال کرد. وی گفت:
«ما از تفاهم حاصل‌شده درباره یادداشت تفاهم میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران استقبال می‌کنیم. مراتب قدردانی خود را از برادرانمان در جمهوری اسلامی پاکستان، و نیز از تمامی طرف‌های منطقه‌ای و بین‌المللی که در فراهم‌سازی شرایط مساعد برای دستیابی به این تفاهم نقش داشتند، ابراز می‌داریم.»
نخست‌وزیر قطر با ابراز امیدواری نسبت به ادامه این روند دیپلماتیک افزود: «امیدواریم همه طرف‌ها در مذاکرات آتی با روحیه‌ای مثبت و سازنده مشارکت کنند؛ روحیه‌ای که به تحکیم این پیشرفت و بنا نهادن گام‌های بعدی بر پایه آن کمک خواهد کرد.»
وی در پایان بیانیه خود، بر تداوم حمایت دوحه از روند صلح تأکید کرد و گفت: «بار دیگر تأکید می‌کنیم که دولت قطر همچنان حامی ثابت‌قدم این تلاش‌ها و همه ابتکارهایی خواهد بود که با هدف تقویت امنیت و ثبات در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی، از طریق گفت‌وگو و راهکارهای مسالمت‌آمیز، دنبال می‌شوند.»
 
تفاهم، نه توافق؛ چارچوبی برای گام‌های بعدی
نکته حائز اهمیت در این تحول دیپلماتیک، ماهیت حقوقی سند نهایی‌شده است. آنچه میان تهران و واشنگتن به امضا خواهد رسید، یک «یادداشت تفاهم» (Memorandum of Understanding) است، نه یک «توافق» (Agreement) لازم‌الاجرا در حقوق بین‌الملل. این تمایز ظریف اما راهبردی، نشان‌دهنده رویکرد هوشمندانه و محتاطانه جمهوری اسلامی ایران است. یادداشت تفاهم، سندی است که چارچوب کلی همکاری‌ها و تعهدات طرفین را ترسیم می‌کند، اما فاقد ضمانت‌های اجرایی یک معاهده رسمی است. تهران با انتخاب این قالب حقوقی، ضمن حفظ اهرم‌های فشار خود، از افتادن در دام تعهدات یک‌جانبه که نمونه تلخ آن در برجام تجربه شد، پرهیز کرده است.
بر اساس این تفاهم، مذاکرات برای دستیابی به یک توافق نهایی، به پس از اجرای تعهدات طرف مقابل و راستی‌آزمایی آنها موکول شده است. به بیان دیگر، این یادداشت تفاهم، نقشه راهی است که مسیر را مشخص می‌کند، اما تحقق هر گام، منوط به اجرای کامل گام پیشین از سوی آمریکاست.
 
 راستی‌آزمایی؛ پیش‌شرط تهران برای گام‌های بعدی
نیویورک تایمز در گزارش خود به یک نکته کلیدی دیگر نیز اشاره کرده است که نباید از نظر دور بماند: متن کامل یادداشت تفاهم هنوز منتشر نشده و بخشی از ادعاهای ترامپ مربوط به موضوعاتی است که یا هنوز مورد تفاهم قرار نگرفته یا به مذاکرات بعدی موکول شده است.
همین واقعیت، نشان‌دهنده پیچیدگی و چندلایه‌بودن این یادداشت تفاهم است و تأکید جمهوری اسلامی ایران بر راستی‌آزمایی تعهدات آمریکا پیش از ورود به مذاکرات ۶۰ روزه را موجه‌تر از همیشه می‌سازد. تهران با درس‌آموزی از تجربه تلخ برجام و خروج یکجانبه دولت ترامپ از آن در سال ۲۰۱۸، این بار سازوکاری طراحی کرده که در آن، اعتماد به دشمن جای خود را به راستی‌آزمایی گام‌به‌گام و اجرای متقابل داده است. این یادداشت تفاهم، یک سند اعتماد نیست؛ یک نقشه راه مبتنی بر بی‌اعتمادی است که در آن، هر گام با تضمین‌های عینی همراه شده است.
 
جمع‌بندی
یادداشت تفاهم اسلام‌آباد را باید نقطه عطفی در تاریخ مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی دانست. جمهوری اسلامی ایران در این فرآیند پیچیده و پرخطر، با تلفیق هوشمندانه دیپلماسی فعال و بازدارندگی نظامی، موفق شد آمریکا را به پذیرش خواسته‌های راهبردی خود وادار کند. از پایان فوری و دائمی جنگ در همه جبهه‌ها و لغو محاصره دریایی گرفته تا عقب‌نشینی واشنگتن از مواضع سرسختانه هسته‌ای و حتی اصلاح اجباری پیام ترامپ در برابر فشار تهران، همگی گواه آن است که ایران نه یک کنشگر منفعل، بلکه قدرتی تعیین‌کننده و غیرقابل دورزدن در نظم نوین منطقه‌ای است.
این یادداشت تفاهم، یک توافق نهایی نیست، بلکه چارچوبی برای گام‌های بعدی است؛ چارچوبی که در آن، ایران از موضع قدرت، مسیر راستی‌آزمایی تعهدات طرف مقابل را طی خواهد کرد و تنها در صورت اجرای کامل آنها، به مراحل بعدی وارد خواهد شد. اکنون نگاه‌ها به روز جمعه در سوئیس دوخته شده، جایی که قرار است این پیروزی بزرگ دیپلماتیک با امضای رسمی طرفین، وارد فاز اجرایی شود. اما درس بزرگ این ماراتن نفس‌گیر برای همه بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی روشن است: جمهوری اسلامی ایران از موضع قدرت مذاکره می‌کند، از موضع قدرت تفاهم می‌امضاء می‌کند، و از موضع قدرت بر اجرای تعهدات طرف مقابل نظارت خواهد کرد.