گزارشی از بخش علمی چهلمین کنفرانس وحدت اسلامی در قم/ تأکید اندیشمندان بر نظریه‌پردازی برای وحدت و بازسازی هویت تمدنی امت

خبرگزاری صدای افغان(آوا)-قم: بخش علمی چهلمین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی، امروز شنبه ۷ سنبله ۱۴۰۵، با حضور علما، استادان حوزه و دانشگاه، طلاب و پژوهشگران در مرکز مطالعات تقریبی قم برگزار شد. این نشست با موضوع «بررسی اندیشه‌های تمدن‌ساز و حکمرانی در سایه وحدت اسلامی» و با تمرکز بر واکاوی «بازسازی هویت امت» و «قدرت‌آفرینی تمدنی» در منظومه فکری امام شهید آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (قدس الله نفسه الزکیه) برگزار گردید.
سخنرانان این آیین، با تبیین ابعاد فکری، اخلاقی، سیاسی و تمدنی اندیشه امام شهید، بر ضرورت عبور از نگاه‌های سطحی به وحدت اسلامی، تولید نظریه در حوزه تقریب، فعال‌سازی ظرفیت‌های فقهی و اجتماعی امت و استفاده از شرایط کنونی جهان اسلام برای شکل‌دهی به همگرایی تمدنی تأکید کردند.
در این مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین حمید شهریاری، دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، آیت‌الله علیرضا اعرافی، مدیر حوزه‌های علمیه ایران، آیت‌الله احمد مبلغی، نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی جده و حجت‌الاسلام والمسلمین راشدی‌نیا، رئیس پژوهشگاه مطالعات تقریبی، به ایراد سخن پرداختند.راشدی‌نیا: ارسال ۳۷۵ مقاله در کمتر از یک ماه، نشانه استقبال گسترده از گفتمان وحدت است
حجت‌الاسلام والمسلمین راشدی‌نیا، رئیس پژوهشگاه مطالعات تقریبی، در ابتدای آیین افتتاح بخش علمی چهلمین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی، گزارشی از روند برگزاری، دریافت و داوری مقالات این همایش ارائه کرد.
وی با اشاره به برگزاری مستقل بخش علمی کنفرانس در قم، اظهار داشت: امسال برای نخستین‌ بار بخش علمی کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی به‌ صورت مستقل در شهر قم برگزار می‌شود؛ شهری که نخستین ندای تقریب در آن از سوی حضرت آیت‌الله العظمی بروجردی مطرح شد و امروز نیز یکی از کانون‌های مهم اندیشه، اجتهاد، گفت‌وگوی اسلامی و نظریه‌پردازی در جهان اسلام به‌شمار می‌رود.
راشدی‌نیا با اشاره به شرایط خاص برگزاری این دوره از کنفرانس، تصریح کرد: چهلمین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی در شرایطی برگزار می‌شود که جهان اسلام همچنان در غم از دست دادن رهبر شهید انقلاب قرار دارد؛ شخصیتی که بیش از بسیاری از بزرگان و شخصیت‌های جهان اسلام، بر ضرورت وحدت امت اسلامی تأکید می‌کرد.
به گفته وی، امام شهید در موضوع وحدت اسلامی صرفاً به طرح شعار یا بیان توصیه اکتفا نکرد، بلکه هم در عرصه نظریه‌پردازی، هم در حوزه گفتمان‌سازی اجتماعی، هم در رفتار و تعامل با پیروان مذاهب اسلامی و هم در زمینه نهادسازی، الگویی مؤثر و ماندگار ارائه کرد.
رئیس پژوهشگاه مطالعات تقریبی ادامه داد: امروز نیز جهان اسلام از گفتار، رفتار و تأسیسات فکری و عملی امام شهید به‌ عنوان قطب‌نما استفاده می‌کند و اندیشه ایشان در مسئله امت واحده، تقریب مذاهب و مقاومت در برابر سلطه، همچنان ظرفیت راهبردی دارد.
وی با اشاره به زمان محدود برای آماده‌سازی کنفرانس گفت: از زمان اعلام برگزاری همایش تا امروز، فرصت بسیار کوتاهی در اختیار داشتیم. مراکز امنیتی تا مدتی به جمع‌بندی نرسیده بودند که کنفرانس امسال می‌تواند به‌ صورت حضوری برگزار شود، اما پس از تأیید نهایی، حدود یک ماه زمان برای برنامه‌ریزی و آماده‌سازی باقی ماند.
راشدی‌نیا افزود: نخستین اقدام برای اعتباربخشی علمی همایش، دریافت تأییدیه مرکز استنادی جهان اسلام (ISC) بود تا مقالات کنفرانس در پایگاه‌های اختصاصی نمایه‌سازی شوند و دستاوردهای علمی آن در اختیار پژوهشگران و مراکز علمی قرار گیرد.
وی از استقبال قابل توجه پژوهشگران داخلی و خارجی خبر داد و اظهار داشت: با وجود زمان محدود، ۳۷۵ مقاله با موضوع وحدت در منظومه فکری امام شهید حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای به دبیرخانه کنفرانس ارسال شد؛ آماری که در مقایسه با برخی دوره‌های گذشته، قابل توجه و بیانگر ظرفیت بالای این موضوع برای پژوهش و نظریه‌پردازی است.
رئیس پژوهشگاه مطالعات تقریبی خاطرنشان کرد: در سال ۱۳۸۵، ۱۲۵ مقاله، در سال سوم برگزاری کنفرانس ۲۲۰ مقاله و در سال گذشته ۴۲ مقاله به دبیرخانه ارسال شده بود؛ اما امسال در کمتر از یک ماه، ۳۷۵ مقاله به دست دبیرخانه رسید.
وی با بیان اینکه ۳۲۲ مقاله از ۲۹ ولایت ایران ارسال شده است، گفت: بیشترین آثار دریافتی از تهران، قم، اصفهان، سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی و کردستان بوده است. همچنین ۵۳ مقاله از ۱۲ کشور جهان، از جمله عراق، افغانستان، لبنان و پاکستان، به دبیرخانه همایش رسیده است.
راشدی‌نیا درباره زبان مقالات نیز اظهار داشت: ۳۳۶ مقاله به زبان فارسی، ۲۹ مقاله به زبان عربی و ۱۰ مقاله به زبان انگلیسی نگاشته شده است. از نظر ترکیب مذهبی نویسندگان نیز ۲۶۲ مقاله از سوی پژوهشگران شیعه و ۱۱۳ مقاله از سوی پژوهشگران اهل سنت ارائه شده که به‌ترتیب ۶۷ و ۳۲ درصد مجموع آثار را تشکیل می‌دهد.
وی افزود: در مجموع، ۴۸۴ نویسنده اول، دوم و سوم در این همایش مشارکت دارند که از این میان، ۳۱۱ نفر مرد و ۱۷۳ نفر زن هستند. همچنین ۴۹ درصد نویسندگان دارای مدرک دکترا، ۳۷ درصد دارای مدرک کارشناسی ارشد و ۱۴ درصد نیز دارای مدارک تحصیلی دیگر هستند.
رئیس پژوهشگاه مطالعات تقریبی در پایان گفت: همه مقالات دریافتی برای ارزیابی علمی به دو داور سپرده شده و تاکنون نزدیک به ۸۰۰ داوری انجام شده است. با وجود آنکه روند داوری به‌دلیل محدودیت زمانی هنوز به نتیجه نهایی نرسیده، در مرحله نخست ۱۴۴ مقاله از مجموع ۳۷۵ مقاله مورد تأیید قرار گرفته و ۲۱۱ مقاله رد شده است؛ بنابراین حدود ۴۱ درصد آثار در مرحله اول ارزیابی، تأیید علمی شده‌اند.حجت‌الاسلام والمسلمین شهریاری: راز «ما رأیت الا جمیلاً» در جاودانگی عمل الهی و اخلاق مجاهدانه است
حجت‌الاسلام والمسلمین حمید شهریاری، دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، در این مراسم با اشاره به جایگاه فضایل اخلاقی در ماندگاری انسان‌ها در تاریخ، اظهار داشت: حقیقت جمال و معنای راستین زندگی در بستر تاریخ انسانی، با ماندگاری و اثربخشی مبتنی بر فضایل بنیادین اخلاقی، از جمله حکمت، عدالت، شجاعت و عفت شکل می‌گیرد.
وی با قرائت عبارت شریف «مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلاً» از حضرت زینب کبری (س)، افزود: راز تجلی این زیبایی، فراتر از تفسیرهای صرفاً عرفانی یا پیامدهای ظاهری حوادث، به جاودانگی کنش‌های الهی بازمی‌گردد. در پهنه گسترده هستی، کسانی به معنا و جاذبه حقیقی دست پیدا می‌کنند که از منافع زودگذر مادی عبور کرده و باقیات صالحات خلق می‌کنند.
شهریاری شکوه حضور ده‌ها میلیونی مردم در آیین تشییع امام شهید در شهرهای مختلف را نشانه‌ای روشن از نفوذ قلبی و معنوی ایشان دانست و تصریح کرد: اگر امکان برگزاری چنین آیینی در پایتخت‌های غربی، از جمله لندن و نیویورک نیز فراهم بود، وجدان‌های بیدار بسیاری برای تکریم این مجاهد نستوه به میدان می‌آمدند؛ زیرا ریشه این جاذبه استثنایی را باید در مکارم اخلاقی و اخلاص عملی ایشان جستجو کرد.
دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، وارستگی از تعلقات دنیوی و مناصب ظاهری را نخستین ویژگی برجسته امام شهید خواند و گفت: در مستندات تصویری مربوط به انتخاب رهبری، واکنش نخستین ایشان سرشار از امتناع و اعتراض نسبت به پذیرش این مسئولیت سنگین است. همین دوری از هوای نفس و زهد حقیقی، نام ایشان را در برابر حاکمان دنیاطلب، در تاریخ ماندگار کرد.
وی ادامه داد: رهبر شهید، پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در تبعیدگاه ایرانشهر و پس از آن نیز همواره در خطوط مقدم مبارزه، جهاد و خدمت حضور داشت. ایشان پیش از واقعه هفتم تیر/سرطان در مسجد ابوذر به فیض جانبازی نائل آمدند و تا آخرین لحظه حیات، همچون سربازی مخلص در میدان انجام وظیفه باقی ماندند.
شهریاری، عمق شناخت امام شهید از تاریخ معاصر و قدرت تحلیل ایشان از آینده را یکی دیگر از ویژگی‌های برجسته آن رهبر بزرگ برشمرد و بیان داشت: شناخت ژرف ایشان از خوی استکباری آمریکا باعث شد ناممکن بودن سازش با این قدرت را با صراحت و قاطعیت تبیین کنند. اتخاذ راهبردهایی مانند نرمش قهرمانانه نیز در نهایت حقانیت و واقع‌بینی این تحلیل تاریخی را برای همگان روشن ساخت.
وی با اشاره به رویکرد تحول‌آفرین امام شهید در حوزه تقریب مذاهب افزود: ایشان همواره بر تولید اندیشه نو تأکید داشتند و با ترسیم هندسه مفهومی امت واحده، اتحادیه کشورهای اسلامی و تمدن نوین اسلامی، به‌ عنوان نظریه‌پردازی برجسته و پیشرو در عرصه همگرایی جهان اسلام شناخته می‌شدند.
دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، مدارا و محبت امام شهید نسبت به منتقدان و مخالفان فکری را جلوه‌ای درخشان از مکارم اخلاق علوی دانست و تصریح کرد: ایشان حتی هم‌سفره شدن با افرادی را که مخالفت علنی با وی داشتند، زمینه‌ای برای ایجاد الفت می‌دانستند و با حسن‌خلق، بردباری و مهربانی مثال‌زدنی، دل‌های ناهمگون را به اخلاق اسلامی جذب می‌کردند.
شهریاری با مقایسه زندگی ساده امام شهید با شیوه زیست بسیاری از حکمرانان معاصر در جهان اسلام، گفت: سفره‌های افطار ساده و حضور فرزندان ایشان در جبهه‌های دفاع از اسلام، گواهی بر پایبندی کامل آن رهبر الهی به سیره ائمه اطهار (ع) بود و همین مسئله، تفاوت بنیادی ایشان را با امرای زراندوز و قدرت‌طلب نشان می‌دهد.
وی در پایان، شهادت را پاداشی شایسته برای یک عمر جهاد، خدمت خالصانه و انجام تکلیف دانست و خاطرنشان کرد: برای شخصیتی که در اوج کهولت سن و با وجود محدودیت‌های جسمی، لحظه‌ای از ادای مسئولیت بازنماند، فیض عظیم شهادت در راه خدا زیباترین پایان ممکن بود؛ پایانی که مفهوم «ما رأیت الا جمیلاً» را به‌ صورت عینی تجلی بخشید.آیت‌الله اعرافی: وحدت، حذف مذاهب نیست؛ هویت تمدنی امت بر پایه مشترکات عمیق شکل می‌گیرد
آیت‌الله علیرضا اعرافی، مدیر حوزه‌های علمیه ایران، در این مراسم با تبیین نظریه تقریب در گفتمان انقلاب اسلامی، گفت: قم، شهری با حدود ۱۲۰۰ سال سابقه نشر معارف اسلامی، خردورزی و ترویج آموزه‌های اهل بیت (ع) است و در سده اخیر نیز به کانونی جوشان برای تولید نظریه‌های کلان اجتماعی، سیاسی و بین‌المللی بر اساس منطق اسلامی تبدیل شده است.
وی افزود: شاید مهم‌ترین ویژگی قم در سده اخیر این باشد که این شهر و حوزه علمیه آن، به کانونی روشن از علم و اندیشه تبدیل شد که از درون آن نظریه‌های هدایت امت و تحولات بزرگ جهانی بیرون آمد و امام راحل به قهرمان این نظریه‌پردازی‌های نوین تبدیل شد.
مدیر حوزه‌های علمیه ایران با اشاره به نقش بزرگان حوزه در این روند اظهار داشت: اندیشه‌ورزانی همچون آیت‌الله حائری، آیت‌الله بروجردی، علامه طباطبایی، شهید مطهری و شهید بهشتی، در مسیر خردورزی و نظریه‌سازی اسلامی نقش مهمی ایفا کردند؛ اما جایگاه امام راحل و امام شهید، جایگاهی بی‌بدیل و ممتاز است، زیرا این دو شخصیت بزرگ هم در نظریه‌پردازی و هم در میدان عمل و معماری اجتماعی، پیشگام و پرچم‌دار بودند.
آیت‌الله اعرافی، ویژگی ممتاز امام شهید را توانایی ایشان در تولید قدرت، نظریه‌پردازی بر اساس قدرت و راهبری عملی با تکیه بر همین قدرت دانست و تصریح کرد: امام شهید در عرصه‌های مهمی همچون علم و فناوری، فرهنگ، نظامی و دفاعی، سیاست و روابط بین‌الملل، قدرت تولید کرد و بر پایه این قدرت، راهبری میدانی و عملی انجام داد؛ قدرتی که آثار آن در جنگ سوم برای جهان آشکار شد.
وی سپس به تبیین نظریه تقریب در گفتمان انقلاب اسلامی پرداخت و گفت: هنگام سخن گفتن از تقریب، وحدت و هویت واحده امت اسلامی، باید مشخص کنیم که کدام نظریه را می‌پذیریم و کدام نظریه‌ها را رد می‌کنیم.
مدیر حوزه‌های علمیه ایران، نخستین نظریه نادرست را ترکیب، ادغام و یکدست‌سازی مذاهب اسلامی دانست و اظهار داشت: این دیدگاه بسیار ضعیف است؛ زیرا مذاهب اسلامی دارای دیدگاه‌هایی در کلام، عقاید، اخلاق و فقه هستند که در مواردی قابل جمع نیستند و نمی‌توان با نادیده گرفتن واقعیت‌های فکری و تاریخی، از ادغام کامل مذاهب سخن گفت.
وی نظریه دوم را حذف ممیزات و تفاوت‌ها و بسنده کردن به مشترکات یا طرح «اسلام بدون مذاهب» عنوان کرد و افزود: این نظریه نیز قابل پذیرش نیست، زیرا نمی‌توان ممیزات را نادیده گرفت. در مسائل علمی و اعتقادی، یا باید یک دیدگاه را پذیرفت یا دیدگاهی دیگر را و نمی‌توان برهان و استدلال را از طرف‌های گفتگو گرفت. افزون بر این، چنین دیدگاهی خود می‌تواند به یک فرقه یا جریان جدید تبدیل شود و در نهایت به وحدت نینجامد.
آیت‌الله اعرافی نظریه سوم را پلورالیسم معرفتی و قائل شدن به حقانیت همه مذاهب دانست و تأکید کرد: ما نمی‌توانیم در امور متناقض، به حقانیت‌های متعدد قائل شویم. مبانی فلسفی و معرفت‌شناختی ما بر وجود واقعیت، صدق و کذب واقعی و انطباق یا عدم انطباق با نفس‌الامر استوار است؛ از این‌رو، این نظریه با مبانی ما سازگاری ندارد.
وی درباره نظریه چهارم، یعنی پلورالیسم نجات، گفت: این نظریه برخلاف سه نظریه پیشین، فی‌الجمله قابل قبول است، اما نمی‌توان آن را به‌ صورت مطلق پذیرفت. اگر فردی با شرایط معذوریت در مسیری قرار گرفته باشد، ممکن است معذور باشد، اما این مسئله نیازمند قیود و شرایط مشخص است.
مدیر حوزه‌های علمیه ایران، نظریه پنجم را نظریه انقلاب اسلامی و امام شهید خواند و گفت: نخستین عنصر این نظریه، وجود مشترکات فراوان، گسترده، عمیق و هویت‌ساز میان مسلمانان است. این مشترکات صرفاً محدود به ۱۰ یا ۲۰ گزاره متعارف نیست، بلکه از عمق معرفتی و جلوه‌های هویتی و تمدنی برخوردار است و می‌تواند هویت واحده فکری، اجتماعی و سیاسی امت را شکل دهد.
وی افزود: این مشترکات عمیق و تمدن‌ساز، همانند نخ تسبیحی است که امت اسلامی را زیر یک خیمه گرد هم می‌آورد و زمینه‌ساز حرکت مشترک در سطح منطقه‌ای و جهانی می‌شود.آیت‌الله اعرافی، حفظ ممیزات در کرسی‌های علمی را دومین عنصر نظریه تقریب دانست و تصریح کرد: اختلاف‌های علمی، نفی و اثبات‌ها و مباحثات فکری باید در محیط‌های علمی ادامه یابد و راه گفتگو و استدلال بسته نشود، اما این تفاوت‌ها نباید به هویت واحده و جریان یگانه امت اسلامی آسیب برساند.
وی سومین عنصر را مرزهای قطعی اسلام عنوان کرد و گفت: توحید، رسالت، معاد و ضروریاتی که به این اصول بازمی‌گردند، مرزهای روشن اسلام و کفر هستند. عبور از این مرزهای قاطع و روشن، همان افراط‌گرایی است که باید با آن مقابله شود.
مدیر حوزه‌های علمیه ایران، فقه روابط اجتماعی میان مسلمانان را چهارمین رکن این نظریه معرفی کرد و افزود: منظومه‌ای از ایجاب‌ها و سلب‌ها در روابط اخلاقی و اجتماعی مسلمانان وجود دارد که می‌تواند پیوندهای اجتماعی و سیاسی میان آنان را تقویت کند. فقه شیعه و دیگر مذاهب اسلامی نیز در بخش عمده‌ای از این روابط، زمینه بروز اخوت اسلامی را فراهم می‌کنند.
وی مصالح و منافع مشترک، هم‌جواری جغرافیایی، ظرفیت‌های عظیم اقتصادی و انسانی، دشمنان مشترک، نفی تعرض به مقدسات دیگران و تأکید بر محبت اهل بیت(ع) را از عناصر تکمیلی نظریه وحدت در گفتمان انقلاب اسلامی برشمرد.
آیت‌الله اعرافی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به شرایط کنونی منطقه و جهان اسلام گفت: امروز جهان اسلام بیش از هر زمان دیگری ظرفیت حرکت به سوی همگرایی کلان تمدنی و فوق‌راهبردی را دارد. چنین ظرفیتی در قرن‌های گذشته وجود نداشت؛ زیرا کشورهای اسلامی با عقب‌ماندگی، جنگ، اشغال، از جمله اشغال فلسطین، و سیطره استکبار و صهیونیسم روبرو بودند.
وی افزود: به برکت گفتمان انقلاب اسلامی، امت اسلام تکانی تاریخی خورده است و در جنگ ۱۲ روزه، جنگ ۴۰ روزه رمضان و با شهادت قائد عظیم‌الشأن، جهانی جدید پدید آمده و معادلات عالم تغییر کرده است.
مدیر حوزه‌های علمیه ایران هشدار داد: اگر از این ظرفیت نوین که با خون شهدا، مقاومت ایران، ملت ایران و رهبری معظم ایران به‌ وجود آمده است استفاده نکنیم، به تاریخ آینده خیانت کرده‌ایم. پیش از این، در تصور بسیاری از جریان‌های سیاسی جهان نمی‌گنجید که بتوان در برابر بزرگ‌ترین قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی جهان و دست‌نشانده آن در منطقه مقاومت کرد، اما ایران و محور مقاومت معادله‌ای تازه ایجاد کردند.
وی با اشاره به تحولات کشورهای منطقه اظهار داشت: برای دولتمردان منطقه خلیج فارس که همراهی با دشمن را برگزیدند، باید روشن شده باشد که امنیت و آسایش آنان عاریتی و وابسته به غرب است و پایداری ندارد. اگر یک منظومه به‌ هم‌ پیوسته با گفتمان مقاومت و انقلاب اسلامی شکل گرفته بود، امروز رژیم صهیونیستی وجود نداشت و امت اسلامی در جایگاه علم و تمدن جهانی قرار می‌گرفت.
آیت‌الله اعرافی تأکید کرد: مقابله با تجاوز و دفاع از امت اسلامی، مخل وحدت نیست؛ بلکه سرمایه‌ای برای تولید وحدت تمدنی و سرنوشت‌ساز در جهان اسلام است. هیچ‌کس نباید تصور کند دفاع قاطع در برابر تعرض دشمن، با یگانه‌سازی امت اسلامی منافات دارد.
وی در پایان، مسئولیت حوزه و دانشگاه را در این زمینه سنگین دانست و گفت: باید در فلسفه تقریب، کلام تقریب، فقه تقریب، اخلاق تقریب و نیز فلسفه، کلام و فقه امت واحده اسلامی گام‌های بزرگ‌تری برداریم. حوزه‌های علمیه باید در این زمینه تولید نظریه کنند و در حدود ۲۰ قلمرو جدید فقهی، از جمله فقه روابط اجتماعی و روابط میان مسلمانان، کار علمی جدی انجام شود.آیت‌الله مبلغی: وحدت یک امر صرفاً سیاسی نیست،بلکه امری اجتماعی و هویتی است
آیت‌الله احمد مبلغی، نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی جده، نیز در این مراسم با اشاره به پیشرفت ادبیات وحدت در سال‌های اخیر، بر ضرورت تدوین یک نظریه منسجم در زمینه وحدت اسلامی تأکید کرد.
وی اظهار داشت: در سال‌های گذشته ادبیات و پیشرفت‌های بسیاری در حوزه وحدت اسلامی داشته‌ایم، اما به دلیل مشکلات تاریخی، رسوبات تعصب‌آمیز و برخی اختلال‌های فکری و رفتاری، همچنان در بخش‌هایی از جامعه اسلامی با آلودگی ادراکی نسبت به مسئله وحدت روبرو هستیم.
مبلغی افزود: اگر بخواهیم حرکت وحدت‌خواهانه را تداوم دهیم، باید بر میراث اسلامی و اندیشه‌ای که امام انقلاب بر جای گذاشتند، تکیه کنیم. شاید بتوان در یک جمله گفت که بخش مهمی از مشکلات ما در مسئله وحدت، ناشی از فقدان یک نظریه جامع و منسجم است.
وی با تأکید بر اینکه وحدت اسلامی باید از خاستگاه نظریه دنبال شود، گفت: چون از مبنای یک نظریه حرکت نکرده‌ایم، نتوانسته‌ایم دانش‌ها، علوم و ظرفیت‌های موجود را در خدمت وحدت فعال کنیم. خاستگاه این نظریه می‌تواند تجربه انقلاب اسلامی، رهنمودهای امام راحل، اندیشه امام شهید، تفکر اسلامی و آیات قرآن کریم باشد.
عضو مجلس خبرگان رهبری ایران خاطرنشان کرد: آنچه در این نشست ارائه می‌شود، یک طرح تئوریک است و تئوری به این معناست که دیگران بتوانند آن را نقد، تکمیل و تقویت کنند تا در نهایت به نظریه‌ای استوار و قابل اتکا تبدیل شود.
وی نخستین مرحله این تئوری را «جعل تکوینی امت» دانست و با استناد به آیه شریفه «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً» گفت: جعل در این آیه، جعل تشریعی نیست، بلکه جعل تکوینی است. خداوند امت اسلامی را یک امت قرار داده است و این حقیقت، با اختلاف‌ها و حتی درگیری‌های درون‌اسلامی از میان نمی‌رود.
مبلغی ادامه داد: جعل تکوینی به معنای یک واقعیت مستقر و قطعی است؛ بنابراین، حتی اگر مسلمانان با یکدیگر اختلاف پیدا کنند یا درگیر شوند، همچنان یک امت هستند. این بحث، پیش از ورود به بحث شیعه و سنی و در حوزه کلام یا فلسفه شریعت قابل طرح است.
وی مرحله دوم را «جعل تشریعی وضعی اخوت اسلامی» دانست و افزود: آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» یک تقاضا یا توصیه ساده نیست، بلکه جعل وضعیتی قاطعانه است. اخوت اسلامی حقیقتی است که باید همه مسلمانان خود را با آن تراز کنند و اختلاف‌ها نیز نمی‌تواند آن را از میان ببرد.
نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی با اشاره به سیره امیرالمؤمنین علی(ع) گفت: پس از جنگ جمل، امام علی(ع) درباره طرف مقابل فرمودند «إخواننا علینا»؛ آنان برادران ما هستند که بر ما شوریده‌اند. همچنین در نهج‌البلاغه، تعبیر «اخوان متفرقه» به‌کار رفته است؛ یعنی حتی در شرایط تفرقه و اختلاف، اصل اخوت از میان نمی‌رود.
وی گفت: هیچ جنگی در جامعه اسلامی نمی‌تواند این اخوت را نابود کند. رهبر معظم انقلاب نیز پس از این جنگ، در ارتباط با کشورهای اسلامی، بر موضوع اخوت و بازگشت به این اصل بنیادین تأکید کردند.
مبلغی با انتقاد از نبود حوزه‌ای منسجم با عنوان «فقه وحدت» در مطالعات اسلامی، تصریح کرد: ممکن است این عنوان در ابتدا برای برخی نامأنوس به نظر برسد، اما وقتی از جعل الهی امت و اخوت آغاز می‌کنیم، ضرورت دارد فقه وحدت نیز داشته باشیم.
وی افزود: قواعد فراوانی برای این حوزه وجود دارد؛ از جمله قاعده تبار، قاعده تغافل، قاعده تعاشر و قاعده تمایز. در روایات اهل بیت(ع)، قواعد متعددی درباره امت و وحدت امت وجود دارد، اما چون بابی مستقل در فقه برای این موضوع گشوده نشده، بسیاری از این ظرفیت‌ها همچنان مهجور مانده است.
عضو مجلس خبرگان رهبری ایران سه محور اصلی این حوزه را «فقه اخوت»، «فقه وحدت» و «فقه مصلحت امت» عنوان کرد و گفت: همان‌گونه که برای یک بدن در وضعیت اضطراری احکام ثانوی در نظر گرفته می‌شود، امت اسلامی نیز با توجه به پیشینه تاریخی، گستره اجتماعی و چالش‌های کنونی، ممکن است نیازمند احکام و تدابیر ویژه باشد.
وی ادامه داد: در نهج‌البلاغه، برخی رفتارهای مداراگرانه امیرالمؤمنین(ع) در شرایط عادی شاید معنای خاصی نداشته باشد، اما هنگامی که پای مصلحت امت و حفظ وحدت در میان است، معنا و ضرورت پیدا می‌کند.
مبلغی با تأکید بر اینکه وحدت یک امر صرفاً سیاسی نیست، اظهار داشت: وحدت، امری اجتماعی و هویتی است؛ بنابراین باید دانش جامعه‌شناسی را در این زمینه فعال کنیم و هویت امت را بشناسیم. همچنین لازم است سنن الهی ناظر به امت و هویت جمعی را فعال کنیم؛ مسیری که شهید صدر، پیش از ایشان علامه طباطبایی و تا حدودی شهید مطهری در آن گام برداشته‌اند.
وی آخرین مرحله طرح خود را «تنزیل» یا پیاده‌سازی نظریه در مسائل واقعی اجتماعی دانست و گفت: کشف قواعد و استوار کردن نظریه کافی نیست؛ باید این قواعد را در صحنه مسائل اجتماعی پیاده کرد. این مرحله ساده نیست، زیرا مسائل اجتماعی با پیچیدگی‌ها، رفت و برگشت‌ها و ضرورت جامع‌نگری همراه است.
مبلغی با اشاره به مسئله تنگه هرمز افزود: اگر مسئله‌ای مانند تنگه هرمز رخ دهد و ما بخواهیم وحدت اسلامی را حفظ کنیم، نمی‌توان با ساده‌انگاری از کنار آن گذشت. نه رها کردن مسئله درست است و نه منتظر ماندن و بی‌عملی؛ زیرا وحدت اسلامی یک جعل الهی است و باید با استفاده از قواعد فقهی، راهبردهای عملی و بسترهای مناسب، از آن صیانت کرد.
وی در پایان با استناد به آیه شریفه «وَجَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ»، گفت: در فقه تشریعی وحدت، بخشی با عنوان «فقه وسطیت» وجود دارد. قرآن امت اسلامی را امت وسط قرار داده تا بر دیگر امت‌ها گواه باشد و این وسطیت، یکی از پربارترین ظرفیت‌های قرآنی در نظریه وحدت است.
نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی تأکید کرد: امام شهید، امت را به سمت تبلور شهادت و گواهی بر ملت‌ها حرکت داد. امروز ایران اسلامی در برابر جنایات رژیم صهیونیستی ایستاده و این رویکرد، نمود همان «لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ» است.
مبلغی خاطرنشان کرد: امت وسط، پشتوانه این ایستادگی است. اگر امت اسلامی از مسئولیت خود در برابر ظلم، تجاوز و جنایت عقب‌نشینی کند، امت کوچک می‌شود و دیگر نمی‌تواند نقش شاهد و گواه بر دیگر ملت‌ها را ایفا کند؛ در حالی که هدف، ساختن امتی شاهد، مؤثر و دارای نقش تمدنی در جهان است.رونمایی از اثر «۱۲ جلدی مجموعه موضوعات پژوهشی علوم و معارف اسلامی محمدی(ص)»
گفتنی است؛ اثر ارزشمند «۱۲ جلدی مجموعه موضوعات پژوهشی علوم و معارف اسلامی محمدی(ص)» حوزه های علمیه ایران با حضور آیت‌الله اعرافی مدیر حوزه‌های علمیه این کشور، و حجت‌الاسلام والمسلمین حمید شهریاری دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی در بخش علمی چهلمین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی در قم رونمایی شد.